संप्रेरक संस्था / हारमोन्स

थायमस ग्रंथी

थायमस (Thymus) ग्रंथी ही छातीच्या हाडामागे (Sternum) आणि हृदयाच्या वरच्या भागाजवळ असलेली लसीका व अंतःस्रावी प्रणालीशी संबंधित ग्रंथी आहे. ती बालपणात आणि किशोरावस्थेत सर्वाधिक सक्रिय असते. वय वाढल्यावर तिचा आकार हळूहळू कमी होतो आणि तिच्या जागी चरबीचे ऊतक तयार होते.

थायमसचे मुख्य कार्य टी-लिम्फोसाइट्स (T-lymphocytes किंवा T-cells) या पांढऱ्या रक्तपेशींची वाढ, परिपक्वता आणि प्रशिक्षण करणे हे आहे. या पेशी शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीचा महत्त्वाचा भाग आहेत. थायमसमध्ये टी-पेशींना शरीराच्या स्वतःच्या पेशी आणि परकीय जंतू यांमधील फरक ओळखण्याचे “प्रशिक्षण” मिळते. त्यामुळे संसर्गांपासून संरक्षण होते आणि स्व-प्रतिरक्षी (Autoimmune) रोगांचा धोका कमी राहतो.

थायमस थायमोसिन (Thymosin), थायमोपोएटिन (Thymopoietin) आणि इतर पेप्टाइड संप्रेरके तयार करतो. ही संप्रेरके टी-पेशींच्या विकासास आणि कार्यक्षमतेस मदत करतात.

थायमसशी संबंधित आजार

• थायमिक अप्लेसिया/हायपोप्लेसिया (उदा. DiGeorge syndrome) मध्ये थायमस नीट विकसित होत नाही, त्यामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते. 
• थायमोमा (Thymoma) ही थायमसची गाठ असून ती अनेकदा Myasthenia Gravis या आजाराशी संबंधित असते. 
• थायमसच्या विकारांमुळे वारंवार संसर्ग होणे किंवा स्व-प्रतिरक्षी रोग उद्भवू शकतात.

अधिवृक्क ग्रंथी (Adrenal Gland) आणि कॉर्टिसॉल संप्रेरकाचे विकार

अधिवृक्क ग्रंथी (अॅड्रिनल ग्रंथी) या मूत्रपिंडांच्या वर असलेल्या लहान अंतःस्रावी ग्रंथी आहेत. या ग्रंथीमधून कॉर्टिसॉल (Cortisol) हे महत्त्वाचे संप्रेरक स्रवते. कॉर्टिसॉल शरीरातील ताण-तणावाला प्रतिसाद देणे, रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवणे, रक्तदाब राखणे आणि रोगप्रतिकारक शक्तीचे नियमन करणे यासाठी आवश्यक असते.

कॉर्टिसॉलची कमतरता (Hypocortisolism)

अधिवृक्क ग्रंथी पुरेसे कॉर्टिसॉल तयार करू शकत नसल्यास अॅडिसन रोग (Addison Disease) होतो. यामध्ये तीव्र थकवा, अशक्तपणा, भूक मंदावणे, वजन घटणे, मळमळ, उलट्या, कमी रक्तदाब, चक्कर येणे आणि त्वचेचा रंग गडद होणे ही लक्षणे दिसतात. गंभीर अवस्थेत अॅड्रिनल क्रायसिस होऊन रक्तदाब धोकादायकरीत्या कमी होऊ शकतो. उपचारासाठी हायड्रोकॉर्टिसोन किंवा प्रेडनिसोलोनसारखी कॉर्टिसॉलची औषधे आयुष्यभर घ्यावी लागतात.

कॉर्टिसॉलचे अतिस्रवण (Hypercortisolism)

शरीरात कॉर्टिसॉलचे प्रमाण जास्त झाल्यास कुशिंग सिंड्रोम (Cushing Syndrome) निर्माण होतो. याची कारणे अधिवृक्क ग्रंथीतील गाठ, पिट्यूटरी ग्रंथीचा विकार किंवा दीर्घकाळ स्टेरॉइड औषधांचा वापर असू शकतात. रुग्णामध्ये चेहरा गोल व फुगीर होणे (Moon Face), पोटावर चरबी वाढणे, हात-पाय बारीक होणे, त्वचेवर जांभळ्या रेघा (Striae), उच्च रक्तदाब, मधुमेह, स्नायू कमकुवत होणे आणि हाडे ठिसूळ होणे अशी लक्षणे दिसतात. उपचार कारणानुसार शस्त्रक्रिया, औषधे किंवा स्टेरॉइडचा डोस कमी करणे यावर आधारित असतात.

कॉर्टिसॉलचे प्रमाण कमी किंवा जास्त असणे दोन्हीही आरोग्यासाठी हानिकारक असून वेळेवर निदान व योग्य उपचार आवश्यक असतात.