Beta version 1.0
स्त्रीसंप्रेरके चार प्रकारची असतात. इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉन, गर्भसंप्रेरक, दूधसंप्रेरक यांतील गर्भसंप्रेरक गरोदरपणाच्या काळात व दूधसंप्रेरक स्तनपानाच्या सुरुवातीस काम करतात आणि इतर वेळी ती नसतात. गर्भसंप्रेरक सुरुवातीच्या काही आठवडयांत स्त्रीबीजांडातून तर नंतरच्या महिन्यात वार व गर्भाच्या आवरणातून येते. इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन ही मासिक पाळीसाठी व स्त्रीत्वाच्या इतर शरीरक्रियांना आवश्यक असतात आणि ती स्त्रीबीजांडातून येतात. दोन्ही बाजूंची बीजांडे काढून टाकली तर स्त्रीत्वाची अनेक लक्षणे व क्रिया बंद पडतात. म्हणून निदान एका बाजूचे तरी स्त्रीबीजांड असणे आवश्यक असते. पाळी थांबल्यावर स्त्रीबीजांडातून ही संप्रेरके पाझरण्याचे प्रमाण कमी होते, पण पूर्ण थांबत नाही. स्त्रीसंप्रेरकाची रक्तातील पातळी मासिक चक्राप्रमाणे थोडी बदलते आणि तेवढया फरकानेही काही स्त्रियांना त्रास होतो. उदा. मासिक पाळीच्या आधी काही स्त्रियांना ‘पाळीआधीचा त्रास’ जाणवतो. पाळी कायमची थांबताना होणारा त्रास हा बहुतांशी स्त्रीसंप्रेरकांच्या घटत्या प्रमाणामुळे होतो.
स्त्रीसंप्रेरके कृत्रिमरित्या बनवता येतात व स्त्रीजननसंस्थेच्या निरनिराळया तक्रारींमध्ये यांचा उपयोग होतो. हा उपयोग कसा होतो हे थोडक्यात पाहू.
पाळीच्या चक्रामध्ये मासिक स्रावाच्या चार दिवसांनंतर रक्तातील इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन संप्रेरकांचे प्रमाण हळूहळू वाढू लागते. दोन पाळयांच्या साधारण मधोमध बीजनिर्मिती होते. गर्भधारणा न झाल्यास हे प्रमाण हळूहळू घटू लागते. स्त्रीसंप्रेरकांचे प्रमाण ठरावीक पातळीच्या खाली गेले, की गर्भपिशवीच्या आत तयार झालेले अस्तर एकसंध राहू शकत नाही, ते टाकून दिले जाते व परत पाळी येते.
म्हणूनच पाळीच्या चक्रातील अनेक बिघाडही कृत्रिम संप्रेरके वापरून दुरुस्त करता येतात. उदा. पाळी लवकर लवकर येणे, अंगावरून अतिशय कमी किंवा जास्त जाणे, अनियमित पाळी, दोन पाळयांच्या मध्ये अंगावरचे जात राहणे, इत्यादी अनेक प्रकारांमध्ये या कृत्रिम संप्रेरकांचा औषध म्हणून उपयोग होतो.
मुलींमध्ये पौगंडावस्था (Puberty) साधारणपणे ८ ते १३ वर्षांच्या दरम्यान सुरू होते. या काळात इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन यांसारख्या संप्रेरकांचे प्रमाण वाढल्यामुळे शरीरात अनेक शारीरिक व मानसिक बदल घडतात. लैंगिक परिपक्वतेचे मूल्यांकन प्रामुख्याने टॅनर स्टेजेस (Tanner Stages) या पद्धतीने केले जाते. पौगंडावस्थेचे पहिले लक्षण बहुधा स्तनांची वाढ (Breast budding) असते. त्यानंतर जननांगांवरील केसांची वाढ, उंचीमध्ये झपाट्याने वाढ, शरीराच्या आकारात बदल आणि बगलांमध्ये केस येणे अशी लक्षणे दिसतात. साधारणपणे स्तनवाढ सुरू झाल्यानंतर २–३ वर्षांनी मासिक पाळी (Menarche) सुरू होते.
या काळात भावनिक संवेदनशीलता, आत्मभान आणि सामाजिक जाणीवही वाढते. पौगंडावस्थेची सुरुवात आणि प्रगती प्रत्येक मुलीत वेगवेगळी असू शकते. संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि योग्य आरोग्यशिक्षण यांमुळे निरोगी वाढीस मदत होते. १३ वर्षांपर्यंत स्तनवाढ सुरू झाली नसेल किंवा १५ वर्षांपर्यंत मासिक पाळी आली नसेल तर वैद्यकीय सल्ला घेणे योग्य ठरते.
| टप्पा | साधारण वय (वर्षे) | स्तनांमधील बदल | जननांगांवरील केस |
| टप्पा 1 | < 8–10 | बाल्यावस्था; स्तनांची वाढ नाही | केस नाहीत |
| टप्पा 2 | 8–13 | स्तनकळी (Breast bud) तयार होते; स्तनाग्र उंचावते | विरळ, मऊ व सरळ केस |
| टप्पा 3 | 9–14 | स्तन व भोवतालचा भाग अधिक मोठा होतो | गडद, कुरळे व अधिक दाट केस |
| टप्पा 4 | 11–15 | स्तनाग्र व भोवतालचा गडद भाग (Areola) अधिक उठून दिसतो | प्रौढांसारखे केस पण मर्यादित क्षेत्रात |
| टप्पा 5 | ≥13–18 | स्तनांचा पूर्ण प्रौढ आकार; प्रजननक्षमता विकसित | प्रौढ स्त्रीप्रमाणे वितरण व घनता |
| बदल | साधारण वेळ |
| स्तनवाढ सुरू होणे | टॅनर टप्पा 2 |
| उंची वाढीचा वेग जास्त होणे | टप्पा 2–3 |
| बगलांमध्ये केस येणे | टप्पा 3–4 |
| मासिक पाळी सुरू होणे (Menarche) | बहुधा टप्पा 3–4; सरासरी वय 12–13 वर्षे |
| प्रौढ शारीरिक रचना विकसित होणे | टप्पा 5 |
टीप: दिलेली वये अंदाजे आहेत. आनुवंशिकता, पोषण, आरोग्यस्थिती आणि पर्यावरणीय घटकांमुळे पौगंडावस्थेची सुरुवात व प्रगती वेगवेगळी असू शकते.
पाळणा लांबवण्यासाठी ज्या गोळया वापरतात तीही कृत्रिम संप्रेरकेच असतात. या गोळया पाचव्या दिवसापासून 21 दिवसांपर्यंत घेतल्यास स्त्रीबीजनिर्मिती होत नाही व बीजरहित पाळी येते. यासाठी जरा जास्त शक्तीच्या गोळया वापरल्या जातात. त्यामुळे संप्रेरकांच्या शरीरातील नेहमीच्या पातळीपेक्षा अधिक पातळी गाठली जाते. या पातळीच्या फरकावरच बीजांडातून स्त्रीबीज बाहेर पडणे अथवा न पडणे अवलंबून असल्याने या संततीप्रतिबंधक गोळयांनी स्त्रीबीज बाहेरच पडत नाही व ते मासिक चक्र ‘निर्बीज’/बीजरहित जाते
हा उपाय जवळजवळ शंभर टक्के हमखास आहे, पण यात अनेक प्रकारे काळजी घ्यावी लागते. या स्त्रीसंप्रेरकांमुळे रक्तदाब वाढणे, वजन वाढणे, हृदयावर ताण, रक्तात गाठी होणे, स्तनांचा कर्करोग वाढणे, इत्यादी त्रास संभवतात. म्हणून या गोळया सरसकट देण्याऐवजी संबंधित स्त्रीची नीट तपासणी करूनच या गोळया दिल्या गेल्या पाहिजेत.
पुरुषसंप्रेरक ऍड्रोजेन किंवा टेस्टोस्टेरोन म्हणून ओळखले जाते व हेही कृत्रिमरित्या बनवता येते. पुरुष-शरीरातील बीजांडातून हे संप्रेरक रक्तात मिसळते. यामुळे ‘पुरुषी’ लक्षणे तयार होतात. या संप्रेरकांमुळे शरीरातील प्रथिनांच्या साठयामध्ये काही प्रमाणात वाढ होत जाते, म्हणून स्नायू -वाढीसाठी या संप्रेरकांचा उपयोग होतो. या गुणधर्मामुळे या संप्रेरकाचा निष्कारण टॉनिकसारखा गैरवापर होतो आणि याचा स्त्रियांवर तर विशेष प्रतिकूल परिणाम होतो. (आवाज घोगरा होणे, ओठाच्या वर लव येणे, इ.) स्टेरॉईड या संप्रेरकांचा गैरवापर होण्याचे आणखी एक क्षेत्र म्हणजे व्यावसायिक खेळ. यात स्नायुशक्ती वाढवण्यासाठी खेळाडू पुरुष-संप्रेरके घेतात. खेळांच्या नियमात हे बसत नाही. रक्त, लघवी तपासणीत हे उघडकीला येऊ शकते.
मुलांमध्ये पौगंडावस्था (Puberty) साधारणपणे ९ ते १४ वर्षांच्या दरम्यान सुरू होते. या काळात शरीरात टेस्टोस्टेरॉनसारख्या संप्रेरकांचे (Hormones) प्रमाण वाढते आणि शारीरिक तसेच मानसिक बदल घडू लागतात. लैंगिक परिपक्वतेचे मूल्यांकन प्रामुख्याने टॅनर स्टेजेस (Tanner Stages) या पद्धतीने केले जाते. सुरुवातीला अंडकोषांचा आकार वाढतो, त्यानंतर जननेंद्रियांची वाढ, जननांगांवरील केसांची वाढ, उंचीमध्ये झपाट्याने वाढ आणि आवाज जाड होणे असे बदल दिसतात. काही मुलांमध्ये चेहऱ्यावर, बगलांमध्ये आणि छातीवर केस येऊ लागतात. पौगंडावस्थेच्या उत्तरार्धात शुक्राणू निर्मिती सुरू होते आणि प्रजननक्षमता विकसित होते.
हे बदल प्रत्येक मुलामध्ये वेगवेगळ्या वयात आणि वेगवेगळ्या गतीने होऊ शकतात. त्यामुळे मित्रांच्या तुलनेत विकास लवकर किंवा उशिरा होणे हे नेहमीच आजाराचे लक्षण नसते. संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि मानसिक आधार यांमुळे निरोगी वाढ होण्यास मदत होते. १४ वर्षांनंतरही पौगंडावस्थेची कोणतीही चिन्हे दिसत नसल्यास किंवा विकासात असामान्य विलंब असल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
| टप्पा | साधारण वय (वर्षे) | अंडकोष व जननेंद्रियातील बदल | जननांगांवरील केस |
| टप्पा 1 | < 10–11 | बाल्यावस्थेप्रमाणे; विशेष बदल नाहीत | केस नाहीत |
| टप्पा 2 | 9–14 | पुरुष बीजांड व अंडकोशाचा आकार वाढू लागतो | विरळ, मऊ व सरळ केस |
| टप्पा 3 | 11–15 | शिश्नाची लांबी वाढू लागते; अंडकोष अधिक मोठे होतात | गडद व कुरळे केस वाढतात |
| टप्पा 4 | 12–16 | शिश्नाची लांबी व जाडी दोन्ही वाढतात; अंडकोश गडद होतो | प्रौढांसारखे पण मर्यादित क्षेत्रात केस |
| टप्पा 5 | ≥14–18 | जननेंद्रियांचा पूर्ण प्रौढ आकार; प्रजननक्षमता विकसित | प्रौढ पुरुषांप्रमाणे वितरण व घनता |
टीप: दिलेले वय अंदाजे आहे. भारतीय मुलांमध्ये पौगंडावस्थेची सुरुवात आणि प्रगती व्यक्तिनिहाय बदलू शकते.
काही खेळाडू स्नायूंची ताकद वाढवण्यासाठी, सहनशक्ती सुधारण्यासाठी किंवा स्पर्धेत अधिक चांगली कामगिरी करण्यासाठी लैंगिक संप्रेरके (Sex Hormones) किंवा त्यांच्याशी संबंधित औषधांचा गैरवापर करतात. यामध्ये प्रामुख्याने टेस्टोस्टेरॉन, ॲनाबॉलिक-अँड्रोजेनिक स्टेरॉइड्स (Anabolic Steroids) आणि काही वेळा इतर संप्रेरकांचा समावेश होतो. हे पदार्थ स्नायूंची वाढ आणि व्यायामानंतरची पुनर्बांधणी वेगाने करतात, परंतु त्यांचा वापर बहुतेक क्रीडा संघटनांमध्ये प्रतिबंधित आहे.
टेस्टोस्टेरॉन किंवा ॲनाबॉलिक स्टेरॉइड्सच्या गैरवापरामुळे सुरुवातीला स्नायूंचा आकार आणि ताकद वाढल्याचे दिसू शकते; परंतु दीर्घकाळात गंभीर दुष्परिणाम होऊ शकतात. पुरुषांमध्ये अंडकोष लहान होणे, शुक्राणू निर्मिती कमी होणे, वंध्यत्व आणि स्तनांची वाढ (Gynecomastia) दिसू शकते. स्त्रियांमध्ये चेहऱ्यावर जास्त केस येणे, आवाज जाड होणे, मासिक पाळी अनियमित होणे आणि स्त्रीत्वाची वैशिष्ट्ये कमी होणे आढळू शकते. किशोरवयीन खेळाडूंमध्ये हाडांची वाढ अकाली थांबून अंतिम उंची कमी राहू शकते.
याशिवाय उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, स्ट्रोक, यकृताचे नुकसान, मुरुमे, मानसिक चिडचिड, आक्रमकता, नैराश्य आणि व्यसनाधीनता यांसारखे दुष्परिणामही होऊ शकतात. त्यामुळे जागतिक स्तरावरील क्रीडा संघटना नियमित डोपिंग चाचण्या करतात आणि दोषी आढळलेल्या खेळाडूंवर निलंबन किंवा इतर शिस्तभंगात्मक कारवाई केली जाते.
क्रीडा स्पर्धांमध्ये डोपिंग शोधण्यासाठी सर्वात सामान्य पद्धत म्हणजे मूत्र तपासणी. खेळाडूकडून निश्चित नियमांनुसार मूत्राचा नमुना घेतला जातो. हा नमुना दोन भागांत विभागला जातो – A नमुना आणि B नमुना. प्रथम A नमुन्याची तपासणी केली जाते. त्यामध्ये प्रतिबंधित पदार्थ किंवा त्यांची उपउत्पादने (Metabolites) आढळल्यास B नमुन्याची पुष्टीकरणासाठी तपासणी केली जाते.
ॲनाबॉलिक स्टेरॉइड्स आणि टेस्टोस्टेरॉनचा गैरवापर शोधण्यासाठी गॅस क्रोमॅटोग्राफी–मास स्पेक्ट्रोमेट्री (GC-MS) किंवा लिक्विड क्रोमॅटोग्राफी–मास स्पेक्ट्रोमेट्री (LC-MS/MS) यांसारख्या अत्याधुनिक तंत्रांचा वापर केला जातो. टेस्टोस्टेरॉनचे प्रमाण वाढल्याचा संशय आल्यास टेस्टोस्टेरॉन : एपिटेस्टोस्टेरॉन (T/E) गुणोत्तर मोजले जाते. आवश्यक असल्यास आयसोटोप रेशो मास स्पेक्ट्रोमेट्री (IRMS) वापरून शरीरात तयार होणारे आणि बाहेरून घेतलेले टेस्टोस्टेरॉन यांमध्ये फरक ओळखता येतो.
| डोपिंग तपासणी | उपयोग |
| मूत्र नमुना (A आणि B) | प्राथमिक व पुष्टीकरण तपासणी |
| GC-MS / LC-MS-MS | प्रतिबंधित औषधांचे अचूक निदान |
| T/E गुणोत्तर | टेस्टोस्टेरॉन गैरवापराचा संशय |
| IRMS | बाहेरून घेतलेले टेस्टोस्टेरॉन ओळखणे |
| गैरवापरातील संप्रेरक | अपेक्षित परिणाम | प्रमुख दुष्परिणाम |
| टेस्टोस्टेरॉन | स्नायू व ताकद वाढ | वंध्यत्व, अंडकोष आकुंचन, हृदयविकार |
| ॲनाबॉलिक स्टेरॉइड्स | स्नायूंची वाढ | यकृताचे नुकसान, मानसिक बदल, उच्च रक्तदाब |
| इतर अँड्रोजेनिक औषधे | कार्यक्षमता वाढ | हार्मोनल असंतुलन, त्वचा व प्रजनन विकार |
महत्त्वाचे: वैद्यकीय कारणांशिवाय लैंगिक संप्रेरकांचा वापर करू नये. कोणतेही हार्मोन उपचार तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या देखरेखीखालीच घ्यावेत. क्रीडा क्षेत्रात निष्पक्षता राखण्यासाठी आणि खेळाडूंच्या आरोग्याचे संरक्षण करण्यासाठी डोपिंग तपासणी अत्यंत आवश्यक आहे.