Beta version 1.0
हिपॅटायटिस बी (Hepatitis B) हा एक महत्त्वाचा संसर्गजन्य आजार असून तो Hepatitis B virus (HBV) मुळे होतो. हा प्रामुख्याने रक्त व लैंगिक संपर्काद्वारे पसरणारा आजार आहे आणि यकृतावर (liver) परिणाम करतो. म्हणून बालकांच्या लशीकरणात याचा समावेश केला आहे.
रोगनिर्मिती (Pathology):
HBV शरीरात प्रवेश केल्यानंतर यकृतातील पेशींमध्ये वाढतो. शरीराची प्रतिकारशक्ती या संक्रमित पेशींवर हल्ला करते, त्यामुळे यकृतात दाह (hepatitis) निर्माण होतो. काही रुग्णांमध्ये हा आजार तीव्र (acute) स्वरूपात बरा होतो, तर काहींमध्ये दीर्घकालीन (chronic) संक्रमण होऊन यकृताचा कडकपणा/निबरपणा (cirrhosis) किंवा पुढे कर्करोग (hepatocellular carcinoma) होऊ शकतो.
लक्षणे (Symptoms)
अनेक वेळा सुरुवातीला लक्षणे नसतात. लक्षणे दिसल्यास थकवा, भूक न लागणे, मळमळ, उलट्या, पोटदुखी, त्वचा व डोळे पिवळे होणे (कावीळ-सहसा सौम्य असते), गडद लघवी ही सामान्य लक्षणे आहेत. दीर्घकालीन आजारात सूज, अशक्तपणा आणि यकृताच्या गुंतागुंती दिसतात.
निदान (Diagnostics)
उपचार (Treatment)
तीव्र हिपॅटायटिस बी बहुतेक वेळा स्वतः बरा होतो. दीर्घकालीन संक्रमणात प्रतिव्हायरल औषधे दिली जातात.टेनोफोविर Tenofovir किंवा एंटाकाविर Entecavir हे औषध रोज नियमित घ्यावे लागते (याचा खर्च महिन्याला 1500 रु च्या आसपास जातो). उपचार दीर्घकाळ चालू ठेवावा लागतो आणि नियमित तपासणी आवश्यक असते.
प्रतिबंध (Prevention)
हिपॅटायटिस बी साठी प्रभावी लस उपलब्ध आहे, जी सर्वात महत्त्वाचा प्रतिबंधक उपाय आहे. जन्मानंतर लवकरात लवकर लसीकरण करणे आवश्यक आहे. सुरक्षित लैंगिक संबंध, तपासलेले रक्त वापरणे, निर्जंतुक सुया वापरणे हेही महत्त्वाचे आहे. संक्रमित मातेकडून बाळाला संसर्ग टाळण्यासाठी जन्मानंतर लस व इम्युनोग्लोब्युलिन देणे आवश्यक आहे.
आरोग्य कार्यकर्त्यांनी लसीकरणाबद्दल जनजागृती करणे, लवकर निदान करणे आणि रुग्णांचे योग्य फॉलो-अप ठेवणे हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे
लिंगसांसर्गिक आजार (STI) चे अचूक निदान करण्यासाठी प्रयोगशाळा तपासण्यांना अत्यंत महत्त्व आहे. जरी प्राथमिक पातळीवर सिंड्रोमिक पद्धत वापरली जात असली तरी, निश्चित निदानासाठी लॅब चाचण्या आवश्यक ठरतात.
सर्वात सामान्य तपासण्यांपैकी एक म्हणजे रक्त तपासणी. यामध्ये सिफिलिससाठी VDRL (Venereal Disease Research Laboratory) किंवा RPR (Rapid Plasma Reagin) चाचणी केली जाते. HIV संसर्ग शोधण्यासाठी ELISA किंवा Rapid test वापरले जातात. हिपॅटायटिस B व C साठीही रक्त तपासणी केली जाते.
मूत्र किंवा स्त्राव तपासणी ही दुसरी महत्त्वाची पद्धत आहे. पुरुषांमध्ये मूत्रमार्गातून येणाऱ्या स्त्रावाचे नमुने घेतले जातात, तर स्त्रियांमध्ये योनी किंवा गर्भाशयमुखातील स्त्राव तपासला जातो. या नमुन्यांवर Gram stain करून गोनोरिया ओळखता येतो. तसेच NAAT (Nucleic Acid Amplification Test) ही अत्याधुनिक चाचणी क्लॅमिडिया व गोनोरिया शोधण्यासाठी वापरली जाते.
मायक्रोस्कोपी (सूक्ष्मदर्शक तपासणी) द्वारे ट्रायकोमोनास किंवा कँडिडा संसर्ग ओळखता येतो. KOH preparation किंवा wet mount examination यांचा उपयोग केला जातो.
कल्चर टेस्ट (Culture) मध्ये जंतू वाढवून त्यांची ओळख पटवली जाते, विशेषतः गोनोरियासाठी. ही पद्धत अचूक असली तरी वेळखाऊ असते.
PCR (Polymerase Chain Reaction) ही अत्यंत संवेदनशील चाचणी असून, कमी प्रमाणात असलेल्या जंतूंनाही ओळखू शकते. ही HIV, HPV आणि हर्पिससाठी उपयोगी आहे. याला 2000-3000 रु खर्च येऊ शकतो.
योग्य वेळी योग्य तपासणी केल्यास लिंगसांसर्गिक आजारांचे निदान लवकर होते आणि योग्य उपचार सुरू करता येतात. त्यामुळे लक्षणे दिसल्यास किंवा जोखीम असल्यास तपासणी करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
देहव्यापार रोजगारात काम करणाऱ्या स्त्रिया ही सर्व देशांमध्ये एक प्राचीन व्यवस्था आहे, लाखों स्त्रिया नाईलाजाने किंवा जबरीने यात सामील होता किंवा ओढल्या जातात. त्यांना स्वत:ला अनेक लिंग-सांसर्गिक आजार होतात आणि त्यांच्यापासून इतराना पसरतात. एड्स आजाराच्या जागतिक समस्येमधे याबद्दल कार्यक्रम घेण्यात आले, त्यांना समुपदेशन आणि निरोधचा वापर किती महत्वाचा आहे हे शिकवले गेले. ग्राहकाला निरोध वापरण्याबद्दल कसे तयार करायचे हे त्यांना शिकवले गेले. आजार-निदान उपचार व्यवस्था केली गेली. यातून एकूण लिंगसांसर्गिक आजारांना आळा बसला.
राष्ट्रीय एड्स नियंत्रण कार्यक्रम अंतर्गत STI/RTI नियंत्रणाला विशेष महत्त्व दिले जाते. हा कार्यक्रम National AIDS Control Organisation (NACO) द्वारे राबविला जातो.