Beta version 1.0
झोपेत नकळत लघवी होणे, विशेषतः ५ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या मुलांमध्ये दिसणारी समस्या. याला सामान्यतः “बेड वेटिंग” असेही म्हणतात. अनेक लहान मुलांमध्ये ही समस्या तात्पुरती असते आणि वाढत्या वयानुसार आपोआप कमी होते. याची कारणे विविध असू शकतात. काही मुलांमध्ये मूत्राशय पूर्ण विकसित नसणे, झोप खूप गाढ असणे, कुटुंबात अशीच समस्या असणे (अनुवंशिक कारण), मानसिक ताण किंवा काही वेळा मूत्रमार्गातील संसर्ग ही कारणे असू शकतात. बहुतेक प्रकरणांमध्ये ही गंभीर आजाराची लक्षणे नसतात. तरीही मुलाला वारंवार लघवी होणे, जळजळ, ताप किंवा दिवसा देखील लघवी सुटणे अशी लक्षणे असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
उपायांमध्ये झोपण्यापूर्वी पाणी कमी देणे, मुलाला रात्री उठवून लघवीसाठी नेणे, मुलाला धीर देणे आणि शिक्षा न करणे हे महत्त्वाचे आहे. गरज असल्यास डॉक्टर औषधोपचारही सुचवू शकतात. योग्य समज आणि सहकार्यामुळे ही समस्या बहुतेक मुलांमध्ये हळूहळू कमी होते.
नेफ्रोटिक सिंड्रोम हा मुलांमध्ये आढळणारा मूत्रपिंडाचा एक महत्त्वाचा विकार आहे. या स्थितीत मूत्रपिंडातील गाळणी (glomeruli) व्यवस्थित काम करत नाहीत आणि त्यामुळे मूत्रातून जास्त प्रमाणात प्रथिने (protein) बाहेर जातात. हा आजार प्रामुख्याने २ ते ८ वर्षांच्या मुलांमध्ये अधिक दिसून येतो.
नेफ्रोटिक सिंड्रोमची मुख्य लक्षणे म्हणजे शरीरावर सूज येणे (विशेषतः डोळ्यांभोवती व पायांवर), मूत्रात प्रथिने जाणे, रक्तातील प्रथिनांचे प्रमाण कमी होणे आणि रक्तातील कोलेस्टेरॉल वाढणे. सुरुवातीला सकाळी डोळ्यांभोवती सूज दिसते आणि नंतर पाय, पोट किंवा संपूर्ण शरीरावर सूज येऊ शकते. काही मुलांमध्ये मूत्राचे प्रमाण कमी होणे किंवा थकवा जाणवणे अशी लक्षणेही दिसतात. निदानासाठी मूत्र तपासणी करून त्यामध्ये प्रथिनांचे प्रमाण तपासले जाते. रक्त तपासणीद्वारे प्रथिनांचे व कोलेस्टेरॉलचे प्रमाण पाहिले जाते. उपचारामध्ये मुख्यतः स्टेरॉईड औषधे, मीठाचे प्रमाण कमी असलेला आहार आणि सूज कमी करण्यासाठी औषधे दिली जातात. काही वेळा संसर्ग टाळण्यासाठी योग्य काळजी घेणे आवश्यक असते. मुलांमध्ये शरीरावर सूज दिसल्यास नेफ्रोटिक सिंड्रोमचा संशय घ्यावा आणि त्वरित वैद्यकीय तपासणीसाठी पाठवावे. योग्य उपचार व नियमित फॉलो-अप केल्यास बहुतेक मुलांमध्ये हा आजार नियंत्रणात ठेवता येतो.
बालकांमध्ये कॅन्सरचे प्रमाण प्रौढांपेक्षा कमी असले तरी भारतात दरवर्षी हजारो मुलांना कॅन्सरचे निदान होते. योग्य वेळी निदान आणि उपचार केल्यास अनेक बालकांमध्ये कॅन्सर पूर्णपणे बरा होऊ शकतो. त्यामुळे लक्षणे लवकर ओळखणे आणि त्वरित योग्य केंद्रात पाठवणे हे आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे महत्त्वाचे कार्य आहे.
भारतातील मुलांमध्ये सर्वाधिक आढळणारा कॅन्सर म्हणजे ल्यूकेमिया (रक्ताचा कॅन्सर). यात असामान्य पांढऱ्या रक्तपेशी वाढतात. लक्षणांमध्ये सतत ताप, अशक्तपणा, पांढरटपणा, वारंवार संसर्ग, निळे डाग पडणे आणि हाडांमध्ये वेदना दिसू शकतात.
दुसरा महत्त्वाचा प्रकार म्हणजे लिंफोमा, जो लसीका ग्रंथींचा कॅन्सर आहे. यात मान, बगल किंवा जांघेत गाठी येणे, ताप, वजन कमी होणे आणि रात्री घाम येणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
मेंदूचे ट्यूमर हे देखील बालकांमध्ये तुलनेने सामान्य आहेत. यामध्ये डोकेदुखी, उलट्या, चालण्यात अडचण, दृष्टी कमी होणे किंवा फिट्स अशी लक्षणे दिसू शकतात.
लहान मुलांमध्ये आढळणाऱ्या इतर कॅन्सरमध्ये विल्म्स ट्यूमर (मूत्रपिंडाचा कॅन्सर), न्युरोब्लास्टोमा आणि रेटिनोब्लास्टोमा यांचा समावेश होतो. रेटिनोब्लास्टोमामध्ये डोळ्याच्या बुबुळात पांढरा प्रकाश दिसणे (white reflex) हे महत्त्वाचे लक्षण असू शकते.
बालकांमधील कॅन्सरची कारणे बहुतेक वेळा स्पष्ट नसतात. काही प्रकरणांमध्ये अनुवंशिक घटक किंवा गर्भावस्थेतील काही घटक कारणीभूत असू शकतात.
उपचारामध्ये केमोथेरपी, शस्त्रक्रिया, रेडिओथेरपी आणि काही वेळा बोन मॅरो ट्रान्सप्लांट यांचा वापर केला जातो. आजकाल अनेक बालकांमध्ये उपचारानंतर चांगले परिणाम दिसतात.
बालकाला दीर्घकाळ ताप, अस्पष्ट गाठ, सतत उलट्या, डोकेदुखी, पांढरटपणा किंवा अनपेक्षित वजन घटणे यांसारखी लक्षणे असल्यास वेळीच तज्ज्ञांकडे पाठवणे आवश्यक आहे. लवकर निदान केल्यास बालकांमधील कॅन्सरवर प्रभावी उपचार शक्य होतात आणि जगण्याची शक्यता मोठ्या प्रमाणात वाढते.
भारतातील ग्रामीण भागात विशेष करून कोकणात विंचू दंश (Scorpion bite) ही मुलांमध्ये आढळणारी एक महत्त्वाची आपत्कालीन समस्या आहे. लाल विंचूच्या विषामुळे शरीराच्या मज्जासंस्था आणि हृदयावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे वेळेवर योग्य उपचार करणे अत्यंत आवश्यक असते.
विंचू दंश झाल्यावर सुरुवातीला दंशाच्या ठिकाणी तीव्र वेदना, जळजळ, सूज किंवा मुंग्या येणे अशी लक्षणे दिसतात. काही वेळाने मुलाला घाम येणे, उलटी, लाळ जास्त येणे, हृदयाचे ठोके वाढणे, श्वास घ्यायला त्रास होणे किंवा अस्वस्थता अशी गंभीर लक्षणे दिसू शकतात.
प्राथमिक उपचार म्हणून मुलाला शांत ठेवणे आणि शक्य तितक्या लवकर जवळच्या आरोग्य केंद्रात नेणे आवश्यक आहे. दंशाच्या ठिकाणी स्वच्छता राखावी, पण जखम कापणे, विष शोषण्याचा प्रयत्न करणे किंवा घट्ट बांधणे (tourniquet) टाळावे.
रुग्णालयात डॉक्टर मुलाची तपासणी करून आवश्यक उपचार सुरू करतात. वेदना कमी करण्यासाठी औषधे दिली जातात. विंचूच्या विषामुळे हृदयावर होणारा परिणाम कमी करण्यासाठी प्राझोसिन (Prazosin) हे औषध विशेषतः प्रभावी मानले जाते. काही गंभीर प्रकरणांमध्ये ऑक्सिजन, सलाईन किंवा इतर सहाय्यक उपचारांची गरज पडू शकते.
मुलाचे काही तास निरीक्षण करणे महत्त्वाचे असते, कारण काही लक्षणे उशिरा दिसू शकतात. योग्य वेळी उपचार मिळाल्यास बहुतेक मुले पूर्णपणे बरी होतात.