Beta version 1.0
टाइप २ मधुमेह हा पूर्वी आयुष्यभर राहणारा आणि फक्त औषधांनी नियंत्रित ठेवण्याचा आजार मानला जात असे. परंतु गेल्या काही वर्षांतील संशोधनातून असे दिसून आले आहे की काही रुग्णांमध्ये वजन कमी करणे, आहारातील बदल आणि जीवनशैली सुधारणा यांच्या साहाय्याने रक्तातील साखर दीर्घकाळ सामान्य पातळीवर ठेवता येते. याला “मधुमेह रिव्हर्सल” (Diabetes Reversal) किंवा “मधुमेह शमन” (Remission) असे म्हणतात. याचा अर्थ आजार पूर्णपणे नाहीसा झाला असे नसून, औषधे कमी किंवा बंद करूनही रक्तशर्करा नियंत्रणात राहते.
लठ्ठपणा आणि विशेषतः पोटाभोवती साचलेली चरबी ही टाइप २ मधुमेहाची प्रमुख कारणे आहेत. शरीराचे वजन १०–१५% कमी झाल्यास इन्सुलिन निरुपाय कमी होतो आणि स्वादुपिंडातील बीटा पेशींचे कार्य काही प्रमाणात सुधारू शकते. संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि कॅलरी नियंत्रण हे या पद्धतीचे मुख्य आधार आहेत.
काही अभ्यासांमध्ये ८००–१२०० कॅलरी प्रतिदिन असलेल्या नियंत्रित आहारामुळे वजनात लक्षणीय घट होऊन मधुमेह नियंत्रण सुधारल्याचे आढळले आहे. मात्र अशी योजना वैद्यकीय देखरेखीखालीच करावी.
भात, साखर, मिठाई, बटाटा आणि मैद्याचे पदार्थ कमी करून जेवणात प्रथिने, भाज्या आणि आरोग्यदायी चरबी योग्य मात्रेत वापरणे. यामुळे जेवणानंतर रक्तातील साखरेची वाढ कमी होते. सर्व रुग्णांना हा आहार सारखाच उपयुक्त ठरेल असे नाही; वैयक्तिक नियोजन आवश्यक असते. यासाठी संपूर्ण २४ तासात सुमारे ८०० कलॉरी आहार घ्यावा असे नियोजन असते, पण हा उपाय रुग्ण फार काळ करू शकत नाहीत.
चालणे, सायकलिंग, पोहणे आणि स्नायू बळकट करणारे व्यायाम यामुळे इन्सुलिनची कार्यक्षमता वाढते. आठवड्याला किमान १५० मिनिटे व्यायाम केल्यास मधुमेह नियंत्रणात मदत होते. अधिक वेळ व्यायाम केल्यास अधिक लाभ होतो. व्यायाम-काम केल्याने स्नायू ग्लुकोज वापरतात आणि साखर-नियंत्रित राहते. याचबरोबर घराची कामे (भांडी साफ करणे, झाडलोट, फरशी पुसणे, कपडे काढणे घड्या घालणे, बाग-काम, दुकानातून पायी/सायकलने वस्तु आणणे, मुलांशी खेळ खेळणे वगैरे कामे करण्याची सवय आवश्यक आहे.
गंभीर लठ्ठपणा असलेल्या काही रुग्णांमध्ये वजन कमी करण्यासाठी केलेल्या शस्त्रक्रियेमुळे मधुमेहात मोठी सुधारणा किंवा शमन दिसू शकते. मात्र ही पद्धत निवडक रुग्णांसाठीच योग्य असते.
इंटरमिटंट फास्टिंग (Intermittent Fasting) म्हणजे खाण्याच्या आणि उपवासाच्या कालावधीचे नियोजनबद्ध चक्र. यात कोणते पदार्थ खायचे यापेक्षा कधी खायचे यावर अधिक भर दिला जातो. टाइप २ मधुमेह असलेल्या अनेक रुग्णांमध्ये वजन कमी करणे, इन्सुलिन निरुपाय घटवणे आणि रक्तातील साखरेचे नियंत्रण सुधारणे यासाठी ही पद्धत उपयुक्त ठरू शकते.
टाइप २ मधुमेहात शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नाहीत. वारंवार खाणे, विशेषतः साखर व परिष्कृत कार्बोहायड्रेटयुक्त पदार्थांचे सेवन, रक्तातील इन्सुलिनची पातळी सतत वाढवते. इंटरमिटंट फास्टिंगमध्ये जेवणांमधील अंतर वाढल्याने इन्सुलिनची पातळी कमी राहण्यास मदत होते. त्यामुळे शरीर साठवलेल्या चरबीचा ऊर्जेसाठी वापर करू लागते आणि वजन कमी होण्यास मदत होते. वजन घटल्याने इन्सुलिन प्रतिकारही कमी होऊ शकतो.
इंटरमिटंट फास्टिंगच्या विविध पद्धती आहेत. 16:8 पद्धतीत दिवसातील १६ तास उपवास आणि ८ तासांच्या कालावधीत जेवण घेतले जाते. 5:2 पद्धतीत आठवड्यातील दोन दिवस अत्यल्प कॅलरीचा आहार घेतला जातो. काही भारतीय तज्ज्ञांनी लोकप्रिय केलेल्या पद्धतींमध्ये दिवसातून दोन वेळा जेवण आणि मधल्या वेळेत कोणतेही कॅलरीयुक्त पदार्थ न घेणे यावर भर दिला जातो.
संशोधनानुसार इंटरमिटंट फास्टिंगमुळे वजन, उपाशी रक्तशर्करा, HbA1c आणि इन्सुलिन निरुपाय यामध्ये सुधारणा होऊ शकते. तथापि, ही पद्धत सर्वांसाठी योग्य नसते. इन्सुलिन किंवा काही मधुमेहावरील औषधे घेणाऱ्या रुग्णांमध्ये रक्तातील साखर धोकादायकरीत्या कमी होण्याचा (हायपोग्लायसेमिया) धोका असतो. गर्भवती महिला, स्तनपान करणाऱ्या माता, कुपोषित व्यक्ती किंवा गंभीर आजार असलेल्या रुग्णांनी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय उपवास पद्धती अवलंबू नयेत.
मधुमेह शमनासाठी इंटरमिटंट फास्टिंग हा एक उपयुक्त जीवनशैली पर्याय ठरू शकतो; मात्र तो संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि वैद्यकीय देखरेखीबरोबरच वापरला गेला पाहिजे.