आधुनिक औषधविज्ञान

औषधांची वर्गवारी

1. पचनसंस्थेवर परिणाम करणारी औषधे

आम्लविरोधी, अन्नमार्गाचे चलनवलन आणि कळ कमी करणारी. जठरव्रण बरा करणारी, विष्ठा सैल करणारी – जुलाब घडवणारी. मूळव्याध, भगेंद्र यांवरची मलमे. जुलाब कमी करणारी-थांबवणारी. स्वादुपिंड व यकृतासंबंधी औषधे. पाचक संयुगे, इत्यादी.

2. हृदय व रक्ताभिसरणावर परिणाम करणारी औषधे

रक्तदाब कमी करणारी. हृदयविकार, वेदना यांवरची. रक्तवाहिन्यांचे जाळे सैलावणारी. रक्तवाहिन्यांचे जाळे आकुंचित करणारी (उदा. अर्धशिशीवरची अर्गोमिन गोळी, ऍड्रेनलिन इंजेक्शन). रक्तस्त्राव थांबणारी. रक्त गोठण्याची क्रिया थांबवणारी. इतर.

3. मेंदूवर परिणाम करणारी औषधे

वेदनाशामक, तापशामक (वेदना, ताप, उलटी यांचे नियंत्रण मेंदूमार्फत होते.) उदा. अस्पिरिन, पॅमाल, झोप आणणारी. गुंगी आणणारी, शांत करणारी, नैराश्यविरोधी, उलटी-विरोधी, झटके थांबवणारी, उत्तेजित करणारी.

4. स्नायू, अस्थिसंस्थेवर परिणाम करणारी औषधे

‘दाह’-विरोधी औषधे (उदा. इब्युप्रोफेन, ऍस्पिरिन). स्नायू सैलावणारी. लचक. इत्यादींवर लावायची औषधे. चेतापेशी-स्नायुपेशी संबंधावर परिणाम करणारी औषधे (उदा. नाग, मण्यार विषबाधेवर वापरावयाचे निओस्टिग्मीन इंजेक्शन).

5. संप्रेरके

स्त्रीसंप्रेरके, पुरुषसंप्रेरके, इतर स्टेरॉईड संप्रेरके. रक्तातील साखर कमी करणारी संप्रेरके (उदा. इन्शुलिन). स्त्रीबीजसंप्रेरके (उदा. क्लोमीफेन ). गलग्रंथी संप्रेरके, इत्यादी औषधे.

6. मूत्रसंस्थेवर परिणाम करणारी औषधे

लघवी वाढवणारी. मूत्रसंस्थेतली वेदना कमी करणारी (उदा. फेनझोपायरिडीन)

7. जननसंस्थेवर परिणाम करणारी औषधे

गर्भाशयाचे स्नायू आकुंचित करण्यासाठी (अर्गोमेट्रिनची गोळी व इंजेक्शन). बाळंतपणाच्या कळा वाढवणारे (ऑक्सिटो-सीन). गर्भारपणात गर्भाशयाचे स्नायू शिथिल-शांत करणारे. गर्भपातासाठी. शुक्रपेशीमारक गर्भनिरोधक मलम, गर्भनिरोधक गोळया, इत्यादी.

8. जंतुविरोधी औषधे

प्रतिजैविक औषधे (पेनिसिलीन, ऍंपी, इमासीन, टेट्रा, इ.) सल्फा औषधे. बुरशीविरोधी (उदा. नायटा मलम). अमीबा-जिआर्डियाविरोधी. हिवताप जंतुविरोधी (उदा. क्लोरोक्वीन). जंतविरोधी (उदा. बेंडॅझोल). निरनिराळया लसी (उदा. त्रिगुणी, पोलिओ, इ.) जंतुविषविरोधी (उदा. धनुर्वात, इ.)

9. पोषणविषयक औषधे

टॉनिके. क्षुधाप्रेरक औषधे. लोहयुक्त औषधे. इतर क्षार (कॅल्शियम, इ.) जीवनजल पावडर. शिरेतून देण्याची ‘सलाईन’, ग्लुकोज सलाईन’, जीवनसत्त्वे. इतर.

10 श्वसनसंस्थेवरची औषधे

श्वासनलिकांचे जाळे सैल-रुंद करणारी, दमाविरोधी, खोकला दाबणारी (कोडीन), निरनिराळया खोकल्याची औषधे-बेडका सैल करणारी. श्वसनाला चालना देणारी (तातडीच्या वेळी वापरण्याची) औषधे.

11. नाक, कान, घसा

चोंदलेले नाक मोकळे करणारी औषधे, कानाचे निरनिराळे थेंब-जंतुनाशक, बुरशीनाशक, मळ सैलावणारी, इ.

12 डोळयावरची औषधे

जंतुदोषविरोधी थेंब, मलमे, दाह कमी करणारी, डोळयाची बाहुली आकुंचित किंवा मोठी करणारी, इतर.

13 अलर्जी वावडेविरोधी औषधे

उदा. सी.पी.एम. गोळी, स्टेरॉईड औषधे, इ.

14. त्त्वचेसंबंधी औषधे

दाहशामक औषधे (उदा. कॅलमिन द्राव). बुरशीनाशक, जंतुदोषनाशक, इ.

15. शस्त्रक्रिया व भूल या संबंधाची औषधे

उदा. भूल देण्याचे ईथर, इ. शस्त्रक्रियेसाठी जंतुनाशक द्राव, इ.

16. कर्करोगविरोधी औषधे

17. प्रतिकारशक्तीसंबंधी औषधे

शरीराच्या संरक्षण व्यवस्थेचा उपद्रव होत असेल तर तो दाबणारी औषधे (उदा. स्टेरॉईड औषधे)

18. व्यसनमुक्ततेसाठी मदत करणारी औषधे

उदा. दारूच्या व्यसनातून सोडवण्यासाठी डायसल्फिराम.

19. विषबाधेवरचे उतारे

सर्प विषउतारा (ए.एस.व्ही.), हेपारिन निओस्टिग्मीन. कीटकनाशकांवरचे उतारे (उदा. ऍट्रापिन, पाम, इ.)

20. रक्त व रक्तपेशी, रक्तद्राव, इ.

शस्त्रक्रियेच्या वेळी. रक्तस्त्राव भरून काढण्यासाठी. तीव्र रक्तपांढरी झाली असेल त्यावेळी वापरण्यासाठी.

प्राथमिक आरोग्य सेवेसाठी योग्य औषधांची निवड

इथे दिलेली औषधांची यादी आयुष्मान आरोग्य मंदिर साठी बनवलेली आहे. हे करताना खालील पाच कसोटया लावल्या गेल्या आहेत. निरनिराळया औषधांचा अभ्यास करून जास्तीत जास्त योग्य औषध निवडले आहे.

• समाजात संबंधित रोगांचे प्रमाण व महत्त्व.
• परिणामकारकता (रोग हटवण्याची शक्ती)
• निर्धोकपणा (कमीत कमी दुष्परिणाम असणे)
• स्वस्त किंमत
• सुलभता व औषध देण्याची पध्दत सोपी असणे (उदा. इंजेक्शनऐवजी औषध तोंडाने घेणे वगैरे)

आयुष्मान आरोग्य मंदिरात असलेल्या औषधांची यादी व माहिती 

No	Medicine (English + Marathi)	Strength	Dose	Indication	Side effects
1	Paracetamol (पॅरासिटामॉल)	500 mg	500–650 mg 6–8 तासांनी	ताप, वेदना	मळमळ
2	Ibuprofen (आयबुप्रोफेन)	400 mg	दिवसातून 2–3 वेळा	वेदना, सूज	अ‍ॅसिडिटी
3	Diclofenac (डायक्लोफेनॅक)	50 mg	दिवसातून 2 वेळा	सांधेदुखी	पोटदुखी
4	Aspirin (ॲस्पिरिन)	75 mg	दिवसातून 1 वेळा	हृदय संरक्षण	पोट जळजळ
5	Amoxicillin (अमॉक्सिसिलिन)	500 mg	दिवसातून 3 वेळा	बॅक्टेरियल संसर्ग	अ‍ॅलर्जी
6	Azithromycin (अ‍ॅझिथ्रोमायसिन)	500 mg	दिवसातून 1 वेळा	श्वसन संक्रमण	मळमळ
7	Cotrimoxazole (कोट्रिमोक्साझोल)	480 mg	दिवसातून 2 वेळा	UTI	पुरळ
8	Doxycycline (डॉक्सीसायक्लिन)	100 mg	दिवसातून 2 वेळा	संसर्ग	फोटोसेंसिटिव्हिटी
9	Cephalexin (सेफॅलेक्सिन)	500 mg	दिवसातून 2–3 वेळा	त्वचा संक्रमण	जुलाब
10	Metronidazole (मेट्रोनिडाझोल)	400 mg	दिवसातून 3 वेळा	आंत्र संक्रमण	धातूसारखी चव
11	Cetirizine (सेटिरीझिन)	10 mg	दिवसातून 1 वेळा	अ‍ॅलर्जी	झोप
12	Chlorpheniramine (क्लोरफेनिरामीन)	4 mg	दिवसातून 2–3 वेळा	अ‍ॅलर्जी	झोप
13	Levocetirizine (लेव्होसेटिरीझिन)	5 mg	दिवसातून 1 वेळा	अ‍ॅलर्जी	थकवा
14	Omeprazole (ओमेप्राझोल)	20 mg	दिवसातून 1 वेळा	अ‍ॅसिडिटी	डोकेदुखी
15	Pantoprazole (पँटोप्राझोल)	40 mg	दिवसातून 1 वेळा	अ‍ॅसिडिटी	पोटदुखी
16	Antacid syrup (अँटासिड)	Syrup	2 चमचे	अ‍ॅसिडिटी	बद्धकोष्ठता
17	Domperidone (डॉम्पेरिडोन)	10 mg	दिवसातून 2–3 वेळा	उलटी	डोकेदुखी
18	Ondansetron (ओन्डॅन्सेट्रॉन)	4 mg	दिवसातून 2 वेळा	उलटी	बद्धकोष्ठता
19	ORS (ओआरएस)	Sachet	1 लिटर पाणी	डिहायड्रेशन	क्वचित उलटी
20	Zinc (झिंक)	20 mg	दिवसातून 1 वेळा	बाल जुलाब	मळमळ
21	Loperamide (लोपेरामाइड)	2 mg	गरजेनुसार	जुलाब	बद्धकोष्ठता
22	Albendazole (अल्बेंडाझोल)	400 mg	एकदा	जंत	पोटदुखी
23	Mebendazole (मेबेंडाझोल)	100 mg	दिवसातून 2 वेळा	जंत	पोटदुखी
24	Clotrimazole (क्लोट्रिमाझोल)	1% cream	दिवसातून 2 वेळा	बुरशी	जळजळ
25	Ketoconazole (केटोकोनाझोल)	2% cream	दिवसातून 2 वेळा	बुरशी	त्वचा लाल
26	Permethrin (पर्मेथ्रीन)	5% lotion	एकदा	खाज	जळजळ
27	Povidone iodine (पोविडोन आयोडीन)	Solution	स्थानिक	जखम	irritation
28	Silver sulphadiazine (सिल्व्हर सल्फाडायाझिन)	1% cream	दिवसातून 2 वेळा	भाजणे	irritation
29	Salbutamol tablet (साल्बुटामोल)	2 mg	दिवसातून 2–3 वेळा	दमा	थरथर
30	Salbutamol inhaler (साल्बुटामोल इनहेलर)	100 mcg	गरजेनुसार	दमा	धडधड
31	Beclomethasone inhaler (बेक्लोमेथासोन)	Inhaler	2 puff	दमा	घसा खवखव
32	Dextromethorphan (डेक्स्ट्रोमेथॉर्फन)	Syrup	दिवसातून 2–3 वेळा	खोकला	झोप
33	Metformin (मेटफॉर्मिन)	500 mg	दिवसातून 2 वेळा	मधुमेह	जुलाब
34	Glibenclamide (ग्लायबेनक्लामाइड)	5 mg	दिवसातून 1 वेळा	मधुमेह	हायपोग्लायसेमिया
35	Glimepiride (ग्लायमिपिराइड)	1 mg	दिवसातून 1 वेळा	मधुमेह	हायपोग्लायसेमिया
36	Amlodipine (अम्लोडिपीन)	5 mg	दिवसातून 1 वेळा	BP	सूज
37	Atenolol (अटेनोंलॉल)	50 mg	दिवसातून 1 वेळा	BP	थकवा
38	Losartan (लॉसार्टन)	50 mg	दिवसातून 1 वेळा	BP	गरगर
39	Enalapril (एनालाप्रिल)	5 mg	दिवसातून 1 वेळा	BP	कोरडा खोकला
40	Hydrochlorothiazide (हायड्रोक्लोरोथायाझाइड)	12.5 mg	दिवसातून 1 वेळा	BP	मूत्र जास्त
41	Iron + Folic acid (आयर्न फॉलिक अ‍ॅसिड)	60 mg + 500 mcg	दिवसातून 1 वेळा	अ‍ॅनिमिया	पोटदुखी
42	Folic acid (फॉलिक अ‍ॅसिड)	5 mg	दिवसातून 1 वेळा	अ‍ॅनिमिया	मळमळ
43	Vitamin B complex (व्हिटॅमिन बी कॉम्प्लेक्स)	Tablet	दिवसातून 1 वेळा	पोषण	मळमळ
44	Vitamin C (व्हिटॅमिन C)	500 mg	दिवसातून 1 वेळा	प्रतिरोधकता	अ‍ॅसिडिटी
45	Calcium (कॅल्शियम)	500 mg	दिवसातून 1–2 वेळा	हाडे	बद्धकोष्ठता
46	Oral contraceptive pills (गर्भनिरोधक गोळ्या)	Tablet	दैनिक	कुटुंब नियोजन	मळमळ
47	Medroxyprogesterone (मेड्रॉक्सीप्रोजेस्टेरॉन)	Injection	3 महिने	गर्भनिरोध	वजन वाढ
48	Misoprostol (मिसोप्रोस्टॉल)	200 mcg	गरजेनुसार	PPH	पोटदुखी
49	Adrenaline (अ‍ॅड्रेनालिन)	1 mg/ml	आपत्कालीन	अ‍ॅनाफिलॅक्सिस	धडधड
50	Atropine (अ‍ॅट्रोपीन)	0.6 mg	आपत्कालीन	ब्रॅडिकार्डिया	तोंड कोरडे
51	Diazepam (डायझेपाम)	5 mg	गरजेनुसार	झटके	झोप
52	Dextrose (डेक्स्ट्रोज)	25%	IV	हायपोग्लायसेमिया	irritation
53	Normal saline (नॉर्मल सलाईन)	IV fluid	IV	डिहायड्रेशन	सूज
54	Ringer lactate (रिंगर लॅक्टेट)	IV fluid	IV	शॉक	सूज
55	Lignocaine (लिग्नोकेन)	2%	स्थानिक	अ‍ॅनेस्थेसिया	गरगर
56	Potassium permanganate (पोटॅशियम परमॅंगनेट)	Solution	स्थानिक	जखम	irritation
57	Hydrogen peroxide (हायड्रोजन पेरॉक्साइड)	3%	स्थानिक	जखम स्वच्छ	जळजळ
58	Gentamicin eye drops (जेंटामायसिन आय ड्रॉप)	0.3%	दिवसातून 2–3 वेळा	डोळा संक्रमण	जळजळ
59	Tetracycline eye ointment (टेट्रासायक्लिन आय मलम)	1%	दिवसातून 2 वेळा	डोळा संक्रमण	जळजळ
60	Multivitamin syrup (मल्टिव्हिटॅमिन सिरप)	Syrup	दैनिक	पोषण	मळमळ