लिंगसांसर्गिक आजार आणि एड्स

This webpage will be updated

एचआयव्ही आणि एड्स

एचआयव्ही (Human Immunodeficiency Virus) हा विषाणू असून तो शरीरातील प्रतिकारशक्ती कमी करतो. या विषाणूमुळे निर्माण होणाऱ्या अंतिम अवस्थेला एड्स (AIDS – Acquired Immunodeficiency Syndrome) म्हणतात. 
भारतासारख्या देशात हा एक महत्त्वाचा सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न आहे, त्यामुळे आरोग्य कार्यकर्त्यांनी याबाबत अचूक आणि अद्ययावत माहिती ठेवणे आवश्यक आहे.

कारणे व प्रसार

एचआयव्ही संसर्ग खालील मार्गांनी पसरतो:

• असुरक्षित लैंगिक संबंध (भिन्नलिंगी किंवा समलिंगी) 
• संक्रमित रक्त किंवा रक्तघटकांद्वारे 
• दूषित सुया/सिरींज वापरल्याने 
• संक्रमित आईकडून गर्भाला, प्रसूतीदरम्यान किंवा स्तनपानातून 

महत्त्वाचे म्हणजे हा संसर्ग स्पर्श, चुंबन, एकत्र जेवण, कपडे, डास चावणे यामुळे पसरत नाही. 

आजच्या काळात सुरक्षित रक्तपेढ्या, एकवेळच  वापरायच्या सुया आणि जागरूकता यामुळे प्रसार काही प्रमाणात नियंत्रित झाला आहे, तरीही असुरक्षित लैंगिक संबंध हा प्रमुख कारण राहिला आहे.

रोगनिर्मिती (Pathology)

एचआयव्ही विषाणू शरीरातील CD4 पेशींवर (पांढऱ्या रक्तपेशींचा प्रकार) आक्रमण करतो. या पेशी प्रतिकारशक्ती टिकवून ठेवण्यासाठी महत्त्वाच्या असतात. विषाणू हळूहळू या पेशी नष्ट करतो, त्यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होत जाते.

यामुळे रुग्णाला पुढील संधीसाधू संसर्ग (opportunistic infections) होऊ शकतात:

• क्षयरोग (TB)
• न्यूमोनिया -श्वसन संस्थेचा जीवाणू-दाह
• बुरशीजन्य संसर्ग 
• दीर्घकालीन जुलाब 
• पोटात जंत
• त्वचेवरचा जंतु-दोष

लक्षणे (Symptoms)

एचआयव्ही संसर्गानंतर सुरुवातीला अनेक वर्षे कोणतीही लक्षणे दिसू शकत नाहीत. नंतर खालील लक्षणे दिसू शकतात:

मुख्य लक्षणे

• वजनात 10% पेक्षा जास्त घट 
• एक महिन्याहून जास्त काळ जुलाब 
• दीर्घकाळ ताप 

इतर लक्षणे

• सतत खोकला 
• त्वचेवर पुरळ/खाज 
• तोंडात बुरशी (oral candidiasis)
• लसीका ग्रंथी लिम्फ नोड्स सुजणे 
• वारंवार संसर्ग 

ही लक्षणे दिसल्यास एचआयव्हीचा संशय घ्यावा. 

निदान (Diagnostics)

एचआयव्ही निदानासाठी खालील तपासण्या महत्त्वाच्या आहेत:

• ELISA (स्क्रिनिंग टेस्ट):
  अँटीबॉडी शोधण्यासाठी वापरली जाते. संसर्गानंतर काही आठवड्यांनी पॉझिटिव्ह होते. 
• Western Blot (पुष्टीकरण):
  निदान खात्री करण्यासाठी वापरली जाते. 
• CD4 काउंट:
  ही तपासणी प्रतिकारशक्तीचा स्तर दर्शवते. 
  1. सामान्य: 500–1400
  1. कमी होत गेल्यास धोका वाढतो 
• Viral Load (विषाणूभार):
  रक्तातील विषाणूंची संख्या मोजते—उपचार परिणाम मोजण्यासाठी उपयुक्त 
• Window Period:
  संसर्गानंतर सुरुवातीच्या काही आठवड्यांत चाचणी निगेटिव्ह येऊ शकते 

आजकाल जलद (rapid) चाचण्या उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे प्राथमिक स्तरावर निदान सोपे झाले आहे.

उपचार (Treatment)

एचआयव्ही पूर्णपणे बरा करणारे औषध अजून उपलब्ध नाही, परंतु Antiretroviral Therapy (ART) मुळे रुग्ण दीर्घकाळ निरोगी आयुष्य जगू शकतो.

• तीन औषधांचा संयुक्‍त उपचार (HAART) दिला जातो .
• एकाच गोळीत तीनही संयुक्‍त औषधे उपलब्ध आहेत 
• CD4 कमी झाल्यास किंवा विषाणूभार वाढल्यास उपचार सुरू करतात 

आधुनिक मार्गदर्शक तत्त्वे

• आता “Treat All” धोरण आहे — निदान होताच उपचार सुरू करणे 
• नियमित औषध सेवन अत्यावश्यक 

उपचारामुळे:

• विषाणूभार कमी होतो 
• CD4 वाढते 
• संसर्गाचा प्रसार कमी होतो 

समुपदेशन (Counselling)

एचआयव्ही व्यवस्थापनात समुपदेशन अत्यंत महत्त्वाचे आहे:

• रुग्णाला मानसिक आधार देणे 
• उपचाराबद्दल माहिती देणे 
• जोडीदाराला माहिती देण्याबाबत मार्गदर्शन 
• सामाजिक कलंक (stigma) कमी करणे 

प्रतिबंध (Prevention)

एचआयव्ही प्रतिबंधासाठी मुख्य उपाय:

• सुरक्षित लैंगिक संबंध (कंडोम वापर) 
• एकनिष्ठ संबंध 
• तपासणी केलेले सुरक्षित रक्त 
• निर्जंतुक सुया वापरणे 
• गर्भवतींची HIV तपासणी 

नवीन उपाय

• संसर्ग-पूर्व प्रतिबंधक संरक्षक औषधयोजना (प्री-एक्सपोजर)
•  संसर्ग-पश्चात (नंतरची) संरक्षक औषधयोजना (पोस्ट-एक्सपोजर)

माता ते बालक संसर्ग (MTCT)

गर्भवती स्त्रीला HIV असल्यास योग्य ART उपचाराने बाळाला संसर्ग होण्याचा धोका खूप कमी करता येतो (95 % यश मिळते).

HIV आणि क्षयरोग (TB)

एचआयव्ही रुग्णांमध्ये क्षयरोग होण्याचा धोका जास्त असतो.

• CD4 कमी झाल्यास TB सक्रिय होतो 
• TB आणि HIV एकत्र असल्यास मृत्यूदर वाढतो 

म्हणून:

• HIV रुग्णांमध्ये TB तपासणी 
• TB रुग्णांमध्ये HIV तपासणी आवश्यक 

रुग्णसेवा करताना घ्यायची काळजी

• सामान्य संपर्क टाळण्याची गरज नाही 
• वैयक्तिक स्वच्छता राखावी 
• रक्त किंवा शरीरद्रव हाताळताना काळजी घ्यावी 

सामान्य अनिवार्य प्रतिबंधक काळजी: युनिव्हर्सल प्रिकॉशन्स (Universal Precautions)

युनिव्हर्सल प्रिकॉशन्स म्हणजे सर्व रुग्णांना संभाव्य संसर्गजन्य समजून आरोग्यसेवकांनी घेायची मूलभूत प्रतिबंधक काळजी. याचा उद्देश HIV, Hepatitis B, Hepatitis C यांसारख्या रक्तातून पसरणाऱ्या संसर्गांपासून संरक्षण करणे हा आहे.

मुख्य उपायांमध्ये हात स्वच्छता अत्यंत महत्त्वाची आहे—रुग्णाला स्पर्श करण्यापूर्वी व नंतर साबणाने किंवा अल्कोहोल-आधारित सॅनिटायझरने हात धुणे. रक्त, शरीरातील द्रव, जखमा किंवा श्लेष्मल त्वचा हाताळताना हातमोजे (gloves) वापरणे आवश्यक आहे. गरजेनुसार मास्क, गॉगल्स/फेस शिल्ड आणि अॅप्रन वापरावे.

पादत्राणे (Footwear): संसर्ग टाळण्यासाठी बंद, मजबूत आणि घसरत नसलेली पादत्राणे वापरणे आवश्यक आहे. यामुळे रक्त/द्रव सांडणे, धारदार वस्तू (सुई/काच) यांमुळे होणारी जखम व संसर्गाचा धोका कमी होतो. उघडी चप्पल/स्लीपर टाळावीत.

सुई, ब्लेड यांसारख्या धारदार वस्तू वापरल्यानंतर त्यांना सुरक्षित पद्धतीने शार्प्स कंटेनरमध्ये टाकावे; सुई परत कव्हर करू नये. रक्त किंवा द्रव सांडल्यास योग्य निर्जंतुकीकरण द्रव्याने स्वच्छ करावे. वापरलेली साधने निर्जंतुक करणे आणि कचरा व्यवस्थापन नियमांनुसार करणे गरजेचे आहे.

आरोग्यसेवकांनी लसीकरण (विशेषतः Hepatitis B) पूर्ण ठेवावे आणि अपघाती सुई टोचल्यास त्वरित अहवाल देऊन आवश्यक उपचार घ्यावेत. या उपायांनी रुग्ण व आरोग्यसेवक दोघांचेही संरक्षण होते.

निष्कर्ष

एचआयव्ही हा गंभीर पण नियंत्रित करता येणारा आजार आहे. योग्य वेळी निदान, नियमित ART उपचार, आणि प्रभावी समुपदेशन यामुळे रुग्ण दीर्घकाळ चांगले जीवन जगू शकतो.

आरोग्य कार्यकर्त्यांनी –

• जनजागृती करणे 
• तपासणी वाढवणे 
• उपचाराचे पालन सुनिश्चित करणे 

हे कार्य प्रभावीपणे केल्यास एचआयव्हीचा प्रसार मोठ्या प्रमाणात कमी करता येऊ शकतो.