Beta version 1.0
इन्सुलिन हे स्वादुपिंडातील (Pancreas) बीटा पेशींमधून तयार होणारे महत्त्वाचे संप्रेरक आहे. हे रक्तातील साखर पेशींमध्ये पोहोचवून ऊर्जा निर्मितीस मदत करते. इन्सुलिनचे प्रमाण कमी किंवा जास्त झाल्यास गंभीर आरोग्य समस्या निर्माण होऊ शकतात.
इन्सुलिनची कमतरता (Insulin Deficiency) प्रामुख्याने टाइप 1 मधुमेहात पूर्णपणे, तर टाइप 2 मधुमेहात सापेक्ष स्वरूपात आढळते. इन्सुलिन कमी असल्यामुळे रक्तातील साखर वाढते (हायपरग्लायसेमिया). यामुळे वारंवार लघवी होणे, जास्त तहान लागणे, भूक वाढणे, वजन कमी होणे आणि थकवा जाणवणे अशी लक्षणे दिसतात. गंभीर कमतरतेमुळे डायबेटिक किटोअॅसिडोसिस (DKA) होऊन उलट्या, पोटदुखी, श्वासोच्छ्वासातील बदल आणि बेशुद्धावस्था येऊ शकते.
इन्सुलिनचे अतिरेक (Hyperinsulinism) हा इन्सुलिनची जास्त मात्रा घेणे, इन्सुलिन तयार करणारी गाठ (Insulinoma) किंवा काही औषधांमुळे होऊ शकतो. यामुळे रक्तातील साखर धोकादायकरीत्या कमी होते (हायपोग्लायसेमिया). घाम येणे, कंप सुटणे, भूक लागणे, चक्कर येणे, गोंधळ, झटके आणि बेशुद्धावस्था अशी लक्षणे दिसू शकतात.
इन्सुलिनचे संतुलन शरीरासाठी अत्यावश्यक आहे. मधुमेही रुग्णांनी नियमित रक्तशर्करा तपासणी, योग्य आहार, व्यायाम आणि डॉक्टरांनी सांगितलेल्या औषधांचे पालन केल्यास या गुंतागुंती टाळता येतात.
इन्सुलिन प्रतिरोध म्हणजे शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नाहीत अशी अवस्था. त्यामुळे रक्तातील ग्लुकोज पेशींमध्ये कमी प्रमाणात प्रवेश करतो आणि रक्तातील साखर वाढू लागते. सुरुवातीला स्वादुपिंड अधिक इन्सुलिन तयार करून ही कमतरता भरून काढण्याचा प्रयत्न करते, परंतु कालांतराने हा ताण वाढतो. वारंवार खाणे,गरजेपेक्षा जास्त खाणे, शारीरिक निष्क्रियता,लठ्ठपणा, विशेषतः पोटाभोवतीची चरबी, , आनुवंशिकता आणि काही हार्मोनल विकार ही प्रमुख कारणे आहेत. इन्सुलिन प्रतिरोधामुळे टाइप २ मधुमेह, उच्च रक्तदाब, रक्तातील चरबी वाढणे आणि हृदयविकाराचा धोका वाढतो. वजन कमी करणे, नियमित व्यायाम, संतुलित आहार आणि आवश्यकतेनुसार औषधोपचार यामुळे इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारू शकते.
ग्लुकागॉन (Glucagon) हे स्वादुपिंडातील (Pancreas) अल्फा पेशींमधून स्रवणारे महत्त्वाचे संप्रेरक आहे. इन्सुलिनच्या विरुद्ध कार्य करणारे हे संप्रेरक रक्तातील साखरेची पातळी कमी होऊ नये यासाठी मदत करते. उपवास, भूक, व्यायाम किंवा रक्तातील ग्लुकोज कमी झाल्यास ग्लुकागॉनचे स्रवण वाढते.
ग्लुकागॉनचे मुख्य कार्य यकृतातील साठवलेले ग्लायकोजन ग्लुकोजमध्ये रूपांतरित करणे (Glycogenolysis) आणि नवीन ग्लुकोज तयार करणे (Gluconeogenesis) हे आहे. त्यामुळे रक्तातील साखर वाढते आणि मेंदू व इतर अवयवांना आवश्यक ऊर्जा मिळते. इन्सुलिन आणि ग्लुकागॉन यांचा समतोल शरीरातील ग्लुकोज नियंत्रणासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो.
मधुमेहामध्ये, विशेषतः टाइप 1 मधुमेहात, इन्सुलिनची कमतरता आणि ग्लुकागॉनचे तुलनेने वाढलेले प्रमाण यांमुळे रक्तातील साखर जास्त वाढते. डायबेटिक किटोअॅसिडोसिस (DKA) मध्ये ग्लुकागॉन चरबीच्या विघटनाला चालना देऊन किटोन निर्मिती वाढवतो.
हायपोग्लायसेमिया (रक्तातील साखर कमी होणे) या अवस्थेत ग्लुकागॉन हा जीवनरक्षक संप्रेरक आहे. गंभीर हायपोग्लायसेमियामध्ये इंजेक्शनद्वारे दिलेला ग्लुकागॉन रक्तातील साखर त्वरीत वाढवू शकतो.
क्वचित प्रसंगी ग्लुकागोनोमा नावाची स्वादुपिंडातील गाठ जास्त प्रमाणात ग्लुकागॉन तयार करते. यामुळे मधुमेह, वजन घटणे, रक्तातील साखर वाढणे आणि त्वचेवर विशिष्ट पुरळ (Necrolytic Migratory Erythema) दिसू शकते.
ग्लुकागॉन हा शरीराच्या ऊर्जा संतुलनासाठी आवश्यक संप्रेरक असून, इन्सुलिनसोबत मिळून रक्तातील साखरेचे सूक्ष्म नियंत्रण करतो. त्याच्या कमतरतेपेक्षा अतिरेकाचे परिणाम मधुमेह आणि काही दुर्मिळ अंतःस्रावी विकारांमध्ये अधिक महत्त्वाचे ठरतात.