लिंगसांसर्गिक आजार आणि एड्स

This webpage will be updated

लिंगसांसर्गिक आजारांची अधिक माहिती 

योनिदाह

योनिदाह म्हणजे योनिमार्गाच्या आतल्या नाजूक त्वचेचा दाह. योनिदाहाची कारणे अनेक आहेत. सर्वात महत्त्वाचे आणि जास्त आढळणारे प्रकार म्हणजे बुरशी, जिवाणू आणि ट्रायकोमोनास (एकपेशीय जीव) यामुळे होणारे योनिदाह.

योनिमार्गात काही जैवरासायनिक कारणांमुळे सतत आम्लता असते. या आम्लतेमुळे योनिमार्गात सहसा इतर जंतू वाढू शकत नाहीत. एका विशिष्ट प्रकारच्या सूक्ष्मजंतूंच्या (लॅक्टोबॅसिलस) कायमच्या वस्तीमुळे अशी आम्लता राहते. गरोदरपण, बाळंतपणानंतरचा काही काळ, पाळी कायमची थांबल्यानंतरचा काळ हे कमी आम्लतेचे असतात. म्हणून या तीन काळात जंतुदोष होऊ शकतो.

बुरशी, जिवाणू आणि ट्रायकोमोनास शिवाय आणखी काही जंतू विशिष्ट परिस्थितीत योनिमार्गात वाढू शकतात. परमा (गोनोरिया) या लिंगसांसर्गिक रोगजंतूमुळे कधीकधी योनिदाह होऊ शकतो. गर्भाशयाचा कर्करोग, ओटीपोटाच्या शस्त्रक्रिया, मधुमेह, इत्यादी कारणांनी इतर जंतुदोष होऊ शकतात.

रोगनिदान

शक्यतो या दाहाचे नेमके कारण व प्रकार ओळखणे आवश्यक असते. कुस्को योनिदर्शकाच्या तपासणीत हा स्राव दिसून येतो. योनिदर्शकाच्या चमच्यासारख्या भागावरही हा स्राव आपोआप येतो, तो तपासावा. अंगावरून पाणी जाणे (प्रदर) व खाज सुटणे ही योनिदाहाची प्रमुख लक्षणे आहेत.

• याला कधीकधी दुर्गंधी (विशेषतः ट्रायकोमोनास प्रकारात) येते. आतून तपासणी केल्यावर योनिदाहाचा प्रकार समजू शकतो.
• बुरशीजन्य योनिदाहात दह्यासारखा चिकट जाड स्राव येतो व आतली त्वचा सरसकट लालसर दिसते.
• ट्रायकोमोनास प्रकारात हा स्राव हिरवट-पिवळट, दुर्गंधीयुक्त, फेसकट असतो व खाजही भरपूर असते. यात आतल्या त्वचेवर बहुधा मोहरीइतके लालसर रक्ताळलेले ठिपके असतात. कधी कधी लघवीस जळजळ होते. या योनिदाहाबरोबर (ट्रायकामोनास) इतर जंतुदोषही आढळण्याची शक्यता असते.

याशिवाय इतर प्रकारचे जंतुदोष म्हणजे शरीरात इतर ठिकाणी ‘पू’ निर्माण करणारे किंवा अन्नमार्गातील जिवाणू असतील तर ओळखणे जरा अवघड जाते. अशा प्रकारचे इतर ‘जंतुदोष’ बाळंतपणानंतर किंवा जखमांबरोबर येतात. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे अंगावरून पांढरे-पिवळे स्राव जाण्याची तक्रार असेल तर आतून तपासणी केल्याशिवाय निष्कर्ष काढू नये. स्राव/पाझर जाण्यामागे योनिदाह सोडून इतरही कारणे असतात, उदा. गर्भाशयाच्या तोंडाचा कर्करोग, गर्भनलिकांचे जंतुदोष, इ. अंगावरून स्राव म्हणजे योनिदाह असे समीकरण करणे चुकीचे आहे. गरज वाटल्यास डॉक्टरकडे पाठवून निश्चित निदान करता येईल.

योनिदाहाचा प्रकार ठरवून उपचार करावेत.

योनिदाह बुरशीजन्य किंवा अन्य जंतुदोषांमुळे असेल तर clotrimazole हे औषध जागेवर किंवा त्याच्या गोळ्या पोटातून घेणे हे गुणकारी आहे

• ट्रायकोमोनास हे कारण असेल तर पोटातून मेट्रोनिडाझोलच्या गोळया (1000 मि. ग्रॅ. डोस फक्त 1 दिवस) घेणे हाच चांगला उपाय आहे. हा प्रकार फक्त औषध लावून बरा होत नाही. पण इतरही जंतुदोष असतात म्हणून जेंशन औषध लावणे हे योग्य ठरेल.
• दोन्ही प्रकारांत आतून लावण्यासाठी प्रोव्हिडोन आयोडिन हे औषध काही प्रमाणात उपयोगी ठरते.
• योनिदाह वारंवार होत असल्यास लघवीची साखरेसाठी तपासणी करून मधुमेहाची शक्यता तपासली पाहिजे.
• इतर काहीही त्रास, ओटीपोटात गाठ दुखरेपणा असल्यास तज्ज्ञाकडे पाठवावे.
• ट्रायकोमोनास, बुरशी यांमुळे होणारा योनिदाह लिंगसांसर्गिक असल्याने जोडीदाराची तपासणी व उपचार होणे आवश्यक असते. नाहीतर आजार जोडीदारांमध्ये फिरत राहील.
• बुरशीजन्य दाहाचा उपचार :

योनीमार्गात ठेवण्याच्या बुरशी विरोधी गोळ्या (पेसरी) : उदा.clotrimazole .या गोळ्या आत ठेवल्यावर विरघळतात, आतून औषध लागते, व बऱ्याच स्त्रीयांमध्ये त्रास दुरुस्त होतो (बऱ्याच स्त्रिया फक्त दुकानात सहज मिळणारी त्याच औषधाची मलमे वापरत राहतात.यात बऱ्याचदा मलम बाहेरच्या बाहेर लागते,आणि त्रास तात्पुरता कमी होतो.).त्रास न थांबल्यास किंवा पुन्हा पुन्हा त्रास होत राहिल्यास तज्ञ डॉक्टर तपासणी करून उपचार करतील.रक्त तपासणी, रक्तातील साखरेची तपासणी,जोडीदाराची तपासणी इ.करणे जरुरी.

गोनोरिया (Gonorrhea)

गोनोरिया (Gonorrhea) हा एक सहज होणारा लैंगिक संसर्गजन्य आजार असून त्याचे कारण Neisseria gonorrhoeae हा जीवाणू आहे. हा आजार मुख्यतः असुरक्षित लैंगिक संबंधातून पसरतो आणि पुरुष व स्त्रिया दोघांनाही होऊ शकतो. संक्रमण झाल्यापासून 2 ते 14 दिवसात लक्षणे दिसतात. आरोग्य कार्यकर्त्यांना याची लक्षणे, निदान व उपचार याबद्दल माहिती असणे अत्यंत आवश्यक आहे.

रोगनिर्मिती (Pathology):
हा जीवाणू जननेंद्रियांच्या श्लेष्मल त्वचेवर (mucosa) आक्रमण करतो. पुरुषांमध्ये मूत्रमार्ग (urethra) आणि स्त्रियांमध्ये गर्भाशयाचा मुख (cervix) हे प्रमुख ठिकाण असते. संक्रमणामुळे सूज, पू निर्माण होणे आणि स्थानिक दाह (inflammation) होतो. उपचार न केल्यास संसर्ग ओटीपोटात गर्भाशय किंवा संलग्न  अवयवांपर्यंत पसरतो. पुरुषांमध्ये अंडकोष-सूज होऊन गंभीर दुष्परिणाम संभवतात. पुढे वंध्यत्व देखील येऊ शकते.

लक्षणे (Symptoms):
पुरुषांमध्ये लघवी करताना जळजळ, पूयुक्त स्त्राव (discharge) आणि वेदना दिसतात. स्त्रियांमध्ये लक्षणे सौम्य किंवा नसूही शकतात, पण काहीवेळा योनीतून स्त्राव, पोटदुखी, अनियमित रक्तस्राव दिसू शकतो. ताप येऊ शकतो.  दोघांमध्येही गुदमार्ग किंवा घशाचा संसर्ग होऊ शकतो. उपचार न झाल्यास वंध्यत्वाचा धोका वाढतो.

मातेस गोनोरिया असल्यास प्रसूतीच्या वेळी ही जीवाणू बाळाच्या डोळ्यात जाऊन डोळे सुजतात आणि अंधत्व येऊ शकते, म्हणून जर बाळाच्या जन्माआधी मातेची लिंगसांसर्गिक आजारांबद्दल संपूर्ण तपासणी झालेली नसेल तर नवजात बाळाच्या डोळ्यात जीवणूनाशक थेंब टाकावे लागतात.  

निदान (Diagnostics):
निदानासाठी स्त्रावाचे नमुने घेऊन सूक्ष्मदर्शकाखाली तपासणी (Gram stain) केली जाते. तसेच NAAT (Nucleic Acid Amplification Test) ही आधुनिक व अचूक पद्धत आहे. आरोग्य केंद्रांमध्ये सिंड्रोमिक पद्धतीने (लक्षणांवर आधारित) उपचारही केले जातात.

उपचार (Treatment):
गोनोरियासाठी प्रतिजैविके (antibiotics) दिली जातात. सध्या Ceftriaxone हे मुख्य औषध म्हणून वापरले जाते, काही वेळा Azithromycin सोबत दिले जाते. रुग्ण व त्याचा/तिचा लैंगिक जोडीदार दोघांचाही उपचार करणे आवश्यक आहे. उपचार पूर्ण होईपर्यंत लैंगिक संबंध टाळावेत.

प्रतिबंध:
सुरक्षित लैंगिक व्यवहार (कंडोमचा वापर), लवकर निदान व योग्य उपचार हे प्रतिबंधाचे मुख्य उपाय आहेत. आरोग्य कार्यकर्त्यांनी जनजागृती करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सिफिलीस (Syphilis)

सिफिलिस (Syphilis) हा एक महत्त्वाचा लैंगिक संसर्गजन्य आजार (STI) असून तो Treponema pallidum या जीवाणूमुळे होतो. हा आजार असुरक्षित लैंगिक संबंध, संक्रमित रक्त किंवा गर्भवती आईकडून बाळाला (जन्मजात सिफिलिस) पसरू शकतो. आरोग्य कार्यकर्त्यांनी याची टप्प्यांनुसार लक्षणे, निदान आणि उपचार यांची माहिती ठेवणे आवश्यक आहे.

रोगनिर्मिती (Pathology):
हा जीवाणू शरीरात प्रवेश करून रक्ताद्वारे संपूर्ण शरीरात पसरतो. सिफिलिस हा टप्प्याटप्प्याने वाढणारा आजार आहे—प्राथमिक टप्प्यात पुरुष जननेंद्रियावर किंवा स्त्री-योनिमार्गात लालसर व्रण दिसतो, हा न दुखणारा असतो आणि बुडाशी घट्टसर असतो.  वेळीच उपचार न झाल्यास पुढे दूसरा टप्पा येतो आणि तिसऱ्या टप्प्यात हृदय, मेंदू व मज्जासंस्थेवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

लक्षणे (Symptoms):
प्राथमिक टप्प्यात जननेंद्रियांवर वेदनारहित जखम (chancre) असते. दुसऱ्या टप्प्यात त्वचेवर पुरळ, ताप, घशात दुखणे, जांघेत अवधाण (लिम्फ नोड्स सूजणे)  दिसते. नंतर सुप्त टप्प्यात लक्षणे नसतात .यात महीने -वर्षे जाऊ शकतात. तिसऱ्या टप्प्यात हृदयविकार, न्यूरोलॉजिकल समस्या (neurosyphilis) आणि गाठी (gummas) तयार होऊ शकतात.

निदान (Diagnostics):
रक्त तपासण्या महत्वाच्या आहेत. VDRL (Venereal Disease Research Laboratory) आणि RPR या स्क्रिनिंग चाचण्या वापरल्या जातात, तर TPHA (Treponema pallidum Hemagglutination Assay) पुष्टीसाठी वापरली जाते. गर्भवती महिलांची पहिल्या तिमाहीतच तपासणी केली जाते.

उपचार (Treatment):
सिफिलिससाठी मुख्य उपचार म्हणजे Benzathine penicillin G. आजाराच्या पहिल्या  व दुसऱ्या टप्प्यात एक डोस पुरेसा असतो, तर तिसऱ्या टप्प्यात अनेक डोस आवश्यक असतात. पेनिसिलिनला अ‍ॅलर्जी असल्यास पर्यायी औषधे दिली जातात. रुग्णाच्या लैंगिक जोडीदाराची तपासणी व उपचार करणे आवश्यक आहे.