Beta version 1.0
रक्ताभिसरण संस्था मुख्यतः (अ) हृदय व (ब)रक्तवाहिन्यांचे जाळे अशी विभागता येईल. हृदयाचे आजार व रक्तवाहिन्यांचे आजार थोडे वेगवेगळे असतात. मात्र एकात दोष निर्माण झाला तर बहुधा दुस-यावर थोडाफार परिणाम होतोच. रक्ताभिसरण संस्थेची तपासणी पुढीलप्रमाणे करतात.
हृदयाची क्लिनिकल तपासणी (Clinical Examination of Heart) ही हृदयविकाराचे प्राथमिक निदान करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. ही तपासणी डॉक्टर रुग्णाचा इतिहास (history) घेऊन आणि शारीरिक परीक्षण करून करतात.
सुरुवातीला रुग्णाच्या तक्रारी जसे छातीत दुखणे, श्वास लागणे, धडधड, सूज (edema) यांची माहिती घेतली जाते. त्यानंतर जीवनसत्त्वे (vital signs) जसे नाडी (pulse), रक्तदाब (blood pressure), श्वसनदर तपासले जातात.
हृदयाची तपासणी चार टप्प्यांत केली जाते: छातीचे निरीक्षण (inspection), हाताने स्पर्श करून (palpation), छातीवर बोटाने हलके ठोका मारून (percussion) आवाज ऐकणे, आणि आवाज नालिकेने श्रवण (auscultation). निरीक्षणात छातीची हालचाल व सूज पाहिली जाते. palpation मध्ये apex beat व thrills तपासले जातात. percussion द्वारे हृदयाचा आकार अंदाजे समजतो. स्टेथोस्कोपने हृदयाचे झडपांचे आवाज (S1, S2) आणि थरथर murmur ऐकले जातात.
याशिवाय jugular venous pressure (JVP), peripheral pulses आणि पायातील सूज तपासली जाते, ज्यामुळे हृदय अपयशाची लक्षणे ओळखता येतात.
ही क्लिनिकल तपासणी सोपी, स्वस्त आणि महत्त्वाची असून ECG, इकोकार्डिओग्राफी यांसारख्या तपासण्यांना दिशा देणारी असते.
नाडीचा वेग (साधारण 70 कमी अधिक 10), रक्तदाब (साधारण 120-70 कमी अधिक 20). नाडीवर बोट ठेवून दाबून रक्तवाहिनी कडक झाली आहे का हेही पाहता येते. वयाप्रमाणे रक्तवाहिन्या कडक होत जातात. यामुळे रक्तदाबही वाढत जातो. नाडी जर तरूण वयात कडक वाटत असेल तर मात्र रक्तदाबाचा आजार संभवतो.
खूप जुलाब किंवा रक्तस्राव झाल्यास शरीरातील पाण्याचा साठा किंवा रक्ताचे माप कमी होते. नाडी 100 पेक्षाही जास्त वेगाने चालते. यात रक्तदाब कमी होतो. ही अवस्था जास्तच गंभीर असेल तर नाडी मोजता येत नाही. आधुनिक वैद्यकशास्त्रात या अवस्थेस ‘शॉक’ असे म्हणतात. पण मराठीत मात्र याला आपण ‘घात’ असे म्हणू या. हृदयविकाराचा झटका आला असेल तर नाडी वेगाने किंवा अनियमित चालते.
आपल्या अंगावर रक्तवाहक ‘शिरा’ (नीला) दिसतात त्या मुख्यतः पाऊल व हातावर. कृश चरबीरहित शरीर असेल तर या शिरा जास्त दिसतात. व्यायामाने अंग पिळदार झाले असल्यास देखील अशा शिरा दिसतात.
मात्र काही वेळा ही कारणे नसून देखील नीला फुगलेल्या व मोठया दिसतात. पोट, छाती, मांडया, दंड या नेहमी शिरा न दिसणा-या भागावरही शिरा दिसू लागल्या तर आजार संभवतो. म्हणजे या नीलांमधला रक्तप्रवाह तुंबून राहिला आहे असा निष्कर्ष काढता येईल. ज्या नीलांना अडथळा येईल त्या फुगतील. अशा निळसर फुगलेल्या नीलांवरून आतील प्रवाहात कोठेतरी अडथळा असू शकतो. किंवा यावरून हृदय रक्त वर नीट खेचत नाही हे अनुमान काढता येते. हा अडथळा लवकर दूर झाला नाही तर त्या त्या भागांत पाणी जमून सूज येते. उदा. पायातील नीला तुंबली असल्यास त्या पायाला सूज येते.
सामान्य रक्तदाब म्हणजे हृदयाच्या ठोक्यांदरम्यान धमन्यांमध्ये असलेला दाब. प्रौढ व्यक्तीत सामान्य रक्तदाब साधारणतः 120/80 मिमी Hg मानला जातो. यात 120 हा सिस्टोलिक दाब (हृदय आकुंचनाच्या वेळी) आणि 80 हा डायस्टोलिक दाब (हृदय शिथिलतेच्या वेळी) असतो. 90/60 ते 120/80 या दरम्यानचा दाब आरोग्यदायी समजला जातो. योग्य आहार, नियमित व्यायाम, कमी मीठ सेवन, तणाव नियंत्रण आणि पुरेशी झोप यामुळे रक्तदाब सामान्य राखता येतो. नियमित तपासणी करणेही आवश्यक आहे.