Beta version 1.0
अनैसर्गिक मृत्यूनंतर पोलिसांनी केलेल्या पंचनाम्याच्या नोंदी तपासून त्या बरोबर आहेत याची खात्री करून पोस्ट मॉर्टेम केले जाते. या पंचनाम्यात काही गडबड आहे असा संशय आल्यास नातेवाईकास तहसीलदार (मामलेदार) कडे तक्रार करून पंचनामा परत करून घेता येतो. पोस्ट मॉर्टेमचा रिपोर्ट डॉक्टरकडून ताबडतोब पोलिसांकडे जाणे आवश्यक असते. (म्हणजे पोस्ट मॉर्टेम संपल्यानंतर लगेच) काही बाबतीत जठर, फुप्फुस, आतडे, इत्यादी भाग (व्हिसेरा) बाटलीत काढून प्रयोगशाळेत रासायनिक तपासणीसाठी सीलबंद करून पाठवले जातात. हा अहवाल आल्यावर अंतिम मत दिले जाते.
पोस्ट मॉर्टेमसाठी कोठलीही फी आकारणे अयोग्य आहे. तसेच नातेवाईक केवळ सोयीसाठी प्रेत तपासणीच्या जागी वाहून नेण्यास सहकार्य करतात. पण तसे बंधन त्यांच्यावर नाही. प्रेत खूपच कुजल्यास नेता येत नाही. अशा परिस्थितीत जागेवरच पोस्ट मॉर्टेम करण्यासाठी डॉक्टरला बोलावता येते.
मेडिकोलीगल ऑटोप्सी (Medicolegal Autopsy) किंवा शवचिकित्सा म्हणजे न्यायवैद्यकीय उद्देशाने मृतदेहाचे शास्त्रीय परीक्षण होय. भारतात ही शवचिकित्सा प्रामुख्याने सरकारी रुग्णालयातील न्यायवैद्यकीय तज्ज्ञांकडून पोलिसांच्या विनंतीनंतर आणि कायदेशीर परवानगीनुसार केली जाते.
मेडिकोलीगल शवचिकित्सेचे मुख्य उद्दिष्ट मृत्यू नैसर्गिक, अपघाती, आत्महत्या किंवा खून यांपैकी कोणत्या प्रकारचा आहे हे निश्चित करणे होय. याशिवाय जखमांचे स्वरूप, वापरलेले शस्त्र, विषबाधा, लैंगिक अत्याचार, ओळख न पटलेला मृतदेह, मृत्यूची अंदाजे वेळ इत्यादी बाबींचा शोध घेणे हेही महत्त्वाचे उद्दिष्ट असते. न्यायालयीन पुरावा म्हणून या अहवालाला मोठे महत्त्व असते.
शवचिकित्सेपूर्वी मृतदेहाची ओळख पटवली जाते आणि पंचनामा, पोलिस अहवाल, रुग्णालयीन नोंदी इत्यादी कागदपत्रांचा अभ्यास केला जातो. त्यानंतर बाह्य परीक्षण (External Examination) केले जाते. यात मृतदेहाची उंची, वजन, लिंग, वयाचा अंदाज, कपडे, ओळखचिन्हे, जखमा, सूज, रक्ताचे डाग, विघटनाची अवस्था इत्यादी निरीक्षणे नोंदवली जातात. सामान्यपणे ही तपासणी फक्त दिवस नैसर्गिक उजेडात केली जाते, पण काही ठिकाणी कृत्रिम प्रकाशात देखील करता येते.
यानंतर अंतर्गत परीक्षण (Internal Examination) केले जाते. डोके, छाती आणि पोट यांचे शास्त्रीय पद्धतीने उघडून मेंदू, हृदय, फुफ्फुसे, यकृत, मूत्रपिंड, जठर, आतडी इत्यादी अवयवांचे परीक्षण केले जाते. जखमा, रक्तस्राव, अवयवांचे रोग, विषारी पदार्थांचे परिणाम किंवा इतर विकृती शोधल्या जातात. आवश्यक असल्यास रक्त, मूत्र, पित्त, जठरातील पदार्थ, यकृत, मूत्रपिंड इत्यादी नमुने रासायनिक विश्लेषणासाठी जतन केले जातात. DNA प्रोफाइलिंगसाठी रक्त, केस किंवा तोंडातील श्लेष्मल अंत:त्वचा (buccal mucosa) नमुनेही घेतले जाऊ शकतात.
मृत्यूची वेळ ठरवण्यासाठी शवातील शरीराचे तापमान आणि विघटनाची अवस्था यांचा अभ्यास केला जातो. गोळीबार, विषबाधा, गळफास, बुडणे, भाजणे किंवा वाहन अपघात यांसारख्या प्रकरणांत विशेष काळजीपूर्वक शवचिकित्सा केली जाते.
मेडिकोलीगल शवचिकित्सेचे महत्त्व अत्यंत मोठे आहे. यामुळे गुन्हे उघडकीस येण्यास मदत होते, निरपराध व्यक्तींचे संरक्षण होते आणि न्यायदान प्रक्रियेस वैज्ञानिक आधार मिळतो. विमा दावे, वारसाहक्क, वैद्यकीय निष्काळजीपणा आणि सार्वजनिक आरोग्यविषयक माहिती मिळविण्यातही शवचिकित्सा उपयुक्त ठरते.
तथापि, या प्रक्रियेत धार्मिक भावना, नातेवाईकांची मानसिक अवस्था आणि पुरावे जतन करण्याची जबाबदारी यांचा विचार करणे आवश्यक असते. आधुनिक काळात CT स्कॅन आणि MRI आधारित डिजिटल ऑटोप्सीचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक मेडिकोलीगल शवचिकित्सा आजही मृत्यूचे अचूक कारण शोधण्यासाठी अपरिहार्य आहे.
डिजिटल ऑटोप्सी (Digital Autopsy) म्हणजे मृत व्यक्तीच्या शरीराची प्रत्यक्ष चिरफाड न करता आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने मृत्यूचे कारण शोधण्याची प्रक्रिया. यात CT स्कॅन, MRI, 3D इमेजिंग, व्हर्च्युअल रीकन्स्ट्रक्शन आणि संगणकीय विश्लेषणाचा उपयोग केला जातो. या पद्धतीने शरीरातील हाडांचे फ्रॅक्चर, अंतर्गत रक्तस्राव, गोळी किंवा परकीय वस्तू यांचे अचूक निदान करता येते. धार्मिक किंवा सामाजिक कारणांमुळे पारंपरिक शवविच्छेदनास विरोध असलेल्या प्रकरणांत डिजिटल ऑटोप्सी उपयुक्त ठरते. ही पद्धत पुरावे जतन करण्यास, न्यायवैद्यकीय तपास सुलभ करण्यास आणि नंतर पुनर्परीक्षण करण्यास मदत करते. तथापि, सूक्ष्म ऊतक बदल व रासायनिक तपासणीसाठी पारंपरिक ऑटोप्सीची आवश्यकता काही वेळा लागू शकते.
न्यायवैद्यकशास्त्रात (Forensic Science) जखमांचे प्रकार समजणे महत्त्वाचे असते. जखमेच्या स्वरूपावरून वापरलेले शस्त्र, आघाताची तीव्रता, मृत्यूचे कारण आणि गुन्ह्याचे स्वरूप ओळखण्यास मदत होते. जखम म्हणजे शरीराच्या ऊतींना झालेली हानी होय. जखमांचे वर्गीकरण मुख्यतः कोणत्या वस्तुमुळे ,उदा: उष्ण-शीत दुष्परिणाम, रासायनिक दाह, आणि पिस्तूल-बंदूक अग्निशस्त्र जनक (?)अशा प्रकारांत केले जाते.
१. ओरखडणे-ओरबाडणे Abrasion (घर्षण जखम)
त्वचेच्या वरच्या थराचे घर्षणामुळे नुकसान होणे म्हणजे ओरखडा-खरचटणे. रस्त्यावर पडणे, नखाने ओरखडणे किंवा कठीण पृष्ठभागावर घासणे यामुळे अशा जखमा होतात. या जखमांवरून आघाताची दिशा व स्वरूप समजू शकते.
२. मुका मार Contusion / Bruise (चट्टा / सूज)
बोथट वस्तूच्या आघातामुळे त्वचा न फाटता आतील रक्तवाहिन्या फुटून रक्तस्राव होतो, त्याला contusion/मुक मार म्हणतात. रंग बदलांवरून जखमेचे अंदाजे वय ठरवता येते.
३. फाटलेली जखम Laceration
बोथट आघातामुळे त्वचा व खालील ऊती फाटणे म्हणजे laceration.अशा जखमेच्या कडा अनियमित दिसतात. अपघात किंवा कठीण वस्तूच्या मारामुळे या जखमा होतात.
४. कापणे-चिरणे Incised Wound
धारदार शस्त्रामुळे त्वचा कापली गेल्यास incised wound तयार होते. या जखमेची लांबी खोलीपेक्षा अधिक असते. कडा सरळ नियमित दिसतात. सुरी, ब्लेड किंवा काचेमुळे अशा जखमा होतात.
५. भोसकलेली जखम Stab Wound
टोकदार शस्त्र शरीरात खोलवर घुसल्यामुळे stab wound होते. यात जखमेची खोली लांबीपेक्षा जास्त असते. सुरी, खंजीर किंवा स्क्रूड्रायव्हर यांमुळे अशा जखमा दिसतात.
६. खांड किंवा खंडन Chop Wound
जड व धारदार शस्त्रामुळे होणारी जखम म्हणजे chop wound. खाटकाची सूरी, कुऱ्हाड, तलवार किंवा कोयता यामुळे अशा जखमा होतात.
७. (गोळीबार जखमा) Firearm Injuries
बंदूक किंवा पिस्तुलामुळे होणाऱ्या जखमांमध्ये प्रवेश-जखम आणि निकास–जखम दिसू शकतात. जळके डाग, आणि बंदूक-स्फोटकाचे चिकटलेले कण यांवरून गोळीबाराचे अंतर ठरवता येते.
८. भाजणे आणि रासायनिक जखमा Thermal आणि Chemical Injuries
उष्णता, थंडी, आम्ले किंवा क्षार यांमुळे भाजणे, frostbite किंवा रासायनिक जखमा होतात.
न्यायवैद्यकीय दृष्टिकोनातून जखमांचे अचूक निरीक्षण अत्यंत महत्त्वाचे असते. जखमेचे प्रकार, आकार, दिशा, स्थान आणि उपचाराची अवस्था यांवरून गुन्ह्याची पुनर्रचना करण्यास आणि न्यायालयीन पुरावे सादर करण्यास मदत होते.
कायद्याच्या दृष्टीने जखमांचे वर्गीकरण मुख्यतः साधी जखम (Simple Injury), गंभीर जखम (Grievous Hurt) आणि धोकादायक जखम (Dangerous Injury) असे केले जाते. भारतीय दंड संहिता (IPC) मध्ये याबाबत तरतुदी दिलेल्या आहेत.
१. साधी जखम (Simple Injury)
जी जखम अल्प स्वरूपाची असते व ज्यामुळे कायमस्वरूपी अपंगत्व, जीवितास धोका किंवा गंभीर परिणाम होत नाहीत तिला साधी जखम म्हणतात. उदा. किरकोळ सूज, ओरखडा, छोटा चट्टा किंवा हलकी कापलेली जखम. अशा जखमा काही दिवसांत पूर्ण बऱ्या होतात व त्याचे मागे नुकसान राहत नाही.
२. गंभीर जखम (Grievous Hurt)
BNS कलम 116 मध्ये grievous hurt ची व्याख्या दिली आहे. पुढील जखमा गंभीर मानल्या जातात :
३. धोकादायक जखम (Dangerous Injury)
जखमेमुळे मृत्यू होण्याची शक्यता असल्यास ती dangerous injury मानली जाते. उदा. मेंदूतील गंभीर रक्तस्राव, छातीतील मोठी जखम किंवा महत्त्वाच्या अवयवाला इजा.
४. प्राणघातक जखम (Fatal Injury)
ज्या जखमेमुळे प्रत्यक्ष मृत्यू होतो तिला fatal injury/प्राणघातक म्हणतात.
न्यायवैद्यकीय तपासणीमध्ये जखमेचा प्रकार, आकार, स्थान, शस्त्र आणि परिणाम यांचे निरीक्षण करून वैद्यकीय अधिकारी कायदेशीर मत देतात. हे मत न्यायालयीन निर्णयासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते.
हिंसाचार, मारामारी, दरोडे, खून किंवा धमकी देण्यासाठी विविध प्रकारची शस्त्रे वापरली जातात. भारतीय कायद्यानुसार शस्त्रांचा वापर हा गुन्ह्याच्या गंभीरतेत वाढ करणारा घटक मानला जातो.
१. बोथट शस्त्रे (Blunt Weapons)
ज्या वस्तूंनी मारल्यास सूज, रक्तस्राव, फ्रॅक्चर किंवा अंतर्गत दुखापत होते: लाठी, काठी, दगड, हातोडा इत्यादि
२. धारदार शस्त्रे (Sharp Weapons)
त्वचा कापणे, छेद करणे किंवा गंभीर रक्तस्राव घडवणारी शस्त्रे: बलेड, चाकू, तलवार, गुप्ती,
३. टोकदार / भोसकणारी शस्त्रे (Pointed or Stabbing Weapons): चाकू, गुप्ती, खंजीर,
४. अग्निशस्त्रे (Firearms): स्फोटक किंवा गोळीच्या साहाय्याने कार्य करणारी शस्त्रे.: पिस्तूल , रिव्हॉल्वर , बंदूक ,रायफल
५. स्फोटके व ज्वलनशील पदार्थ
मोठ्या प्रमाणात हानी करण्यासाठी वापरले जातात.: बॉम्ब , पेट्रोल बॉम्ब , आम्ल (Acid)
६. नैसर्गिक किंवा तात्पुरती शस्त्रे
दैनंदिन वापरातील वस्तूंचा शस्त्र म्हणून वापर.: काचेची बाटली ,बेल्ट , दोरी , खुर्ची, स्वयंपाकघरातील साधने
डॉक्टरांकडून मिळणा-या वैद्यकीय प्रमाणपत्रांबद्दल काही सूचना अशाः
वैद्यकीय प्रमाणपत्र पोलिसात पोहोचल्यानंतर त्यावर गांभीर्याप्रमाणे कार्यवाही होते. दखलपात्र नसेल तर ती केस सरकारतर्फे (किंवा आवश्यक वाटल्यास खाजगी जबाबदारीवर) प्रथमश्रेणी कोर्टात उभी राहते. त्या वेळेस सर्व साक्षीदारांना कोर्टातर्फे खर्च देण्यात येतो. पण खरे तर या खटल्यांचा खर्च, मानसिक त्रास, वेळ व खटपटी पाहता शक्यतो आपसात या गोष्टी मिटवाव्यात हे उत्तम. सरकारी रुग्णालयात वैद्यकीय प्रमानपत्रासाठी अधिकृत शुल्क काही नाही, म्हणजे विनाशुल्क असते. खाजगी रुग्णालयात मात्र शुल्क लागू शकते, त्याचा दर वेगवेगळा असू शकतो. याची पावती घ्यावी आणि जपून ठेवावी.
मारहाणीसंबंधी जखमांचे (Hurt) वैद्यकीय प्रमाणपत्र (MLC)
रुग्णालय/दवाखान्याचे नाव: ___________________________
नोंदणी क्रमांक (Reg. No.): ___________________________
डॉक्टरांचे नाव: _________________________________
1. रुग्णाची माहिती
2. इतिहास (रुग्ण/नातेवाईकांनी सांगितलेला)
जखम कशी झाली याचा थोडक्यात इतिहास:
4. जखमांचे वर्णन
(प्रत्येक जखम स्वतंत्रपणे लिहावी)
5. वैद्यकीय मत (Opinion)
6. दिलेले उपचार
7. अभिप्राय / टीप
डॉक्टरांची सही: ____________________________
सील व नोंदणी क्रमांक: _______________________
तारीख: ___________________