Beta version 1.0
मेंदूमृत्यू म्हणजे मेंदूचे, विशेषतः मूळमेंदूचे (Brain Stem) कार्य पूर्णपणे आणि कायमचे बंद पडणे. अशा अवस्थेत रुग्ण स्वतः श्वास घेऊ शकत नाही, शुद्धीवर येत नाही आणि कोणतेही मेंदूजन्य प्रतिक्षेप (reflexes) दिसत नाहीत. ही अवस्था अपरिवर्तनीय असते; म्हणजेच योग्य उपचार करूनही मेंदू पुन्हा कार्य करू शकत नाही. मेंदूमृत्यू हा वैद्यकीय आणि कायदेशीर दृष्ट्या मृत्यूच मानला जातो.
मेंदूमृत्यूची प्रमुख कारणे म्हणजे गंभीर डोक्याला मार लागणे, मेंदूत मोठा रक्तस्राव, मेंदूची सूज, ऑक्सिजनचा तीव्र अभाव, मेंदूज्वर किंवा काही विषबाधा. अशा रुग्णांमध्ये हृदय काही काळ कृत्रिम श्वसनयंत्राच्या (व्हेंटिलेटरच्या) मदतीने चालू राहू शकते. त्यामुळे बाहेरून रुग्ण जिवंत असल्याचा भास होतो; परंतु मेंदूचे सर्व कार्य कायमचे थांबलेले असते.
मेंदूमृत्यूचे निदान दोन प्रशिक्षित डॉक्टर निश्चित नियमांनुसार करतात. रुग्ण बेशुद्ध असतो, डोळ्यांच्या बाहुल्या प्रकाशाला प्रतिसाद देत नाहीत, खोकला किंवा गिळण्याचे प्रतिक्षेप/कार्य नसतात आणि व्हेंटिलेटर थोडावेळ बंद केल्यावरही स्वतः श्वास घेतला जात नाही.
मेंदूमृत्यू आणि कोमा यात फरक आहे. कोमामध्ये काही मेंदूचे कार्य शिल्लक असते आणि सुधारणा होण्याची शक्यता असते. मेंदूमृत्यूमध्ये मात्र पुनरुज्जीवन शक्य नसते.
मेंदूमृत्यू झालेल्या व्यक्तीचे हृदय, मूत्रपिंड, यकृत, फुफ्फुसे आणि इतर अवयव दान करून अनेक रुग्णांना नवीन जीवन देता येते. त्यामुळे मेंदूमृत्यूबद्दल योग्य माहिती असणे आणि अवयवदानाचा विचार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे
मेंदूमृत (Brain Dead) रुग्णामधून अवयवदानासाठी मूलभूत मार्गदर्शक तत्त्वे
मेंदूमृत व्यक्तीचे अवयवदान हे अनेक रुग्णांना नवीन जीवन देऊ शकते. भारतात अवयवदानाची प्रक्रिया कायदेशीर, नैतिक आणि वैद्यकीय नियमांनुसार केली जाते. मेंदूमृत रुग्णामधून अवयव काढण्यापूर्वी खालील मूलभूत बाबींचे पालन आवश्यक असते.
अवयवांची कार्यक्षमता टिकवण्यासाठी रुग्णाचे काळजीपूर्वक व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.
मेंदूमृत्यू ही कायदेशीर मृत्यूची अवस्था मानली जाते. योग्य प्रमाणन, कुटुंबाची संमती, दात्याचे स्थिरीकरण आणि कायदेशीर प्रक्रियेचे पालन ही यशस्वी व सुरक्षित अवयवदानाची मुख्य तत्त्वे आहेत. योग्य वेळी केलेले अवयवदान अनेक रुग्णांचे प्राण वाचवू शकते.